MOĞOLİSTAN

MOĞOLİSTAN SOSYAL VE EKONOMİK GÖSTERGELER

MOĞOLİSTAN  ÜLKE KİMLİĞİ
Tablo:1 Ülke Kimliği
Devletin Adı Moğolistan
Başkenti Ulan Bator
Yönetim Biçimi Parlementer Demokrasi
Dini Budist (%90)
Müslüman (%6), Şaman ve Hıristiyan (%4)
Para Birimi Tugrik (MNT)
Yıllık Ortalama Döviz Kuru 1 USD = 1.150,4 MNT
2007 yılı ortalama serbest piyasa döviz satış kuru)
Yüzölçümü 1.565.500 km2
Nüfus 2.635.200 (2007 yılı)
Kadın 1.350.800
Erkek 1.284.400
Yıllık nüfus artışı
Nüfus yoğunluğu (km2/kişi) 0.594
Mesai saatleri ve günleri Pazartesi-Cuma 9:00-18:00
Büyük kentler Ulan Bator,
Türkiye ile saat farkı +5 saat
Haftalık çalışma saati (ortalama) 40 saat
Resmi tatil günleri 1 Ocak Yılbaşı
Beyaz Ay Bayramı
8 Mart Uluslararası Kadınlar Günü
1 Haziran Anne ve Çocuk Bayramı
11-13 Temmuz Milli Bayram Naadam (Halk Devrimciliği Yıldönümü)
26 Kasım Bağımsızlık Günü

MOĞOLİSTAN Uluslararası Telefon Kodu +976
















MOĞOLİSTAN .SOSYAL GÖSTERGELER


Ortalama Ömür 66.68
Kadın 70.23
Erkek 63.13
Okuma Yazma Oranı (%) % 97.6
Yüksek Öğretim Okul Sayısı 218
Yüksek Öğretimdeki Öğrenci Sayısı 191800
Hastane Sayısı 340
Doktor Başına Düşen Kişi Sayısı 353
Bin Kişiye Düşen
Otomobil 54
Telefon 61
Televizyon 140
Mobil Telefon 297
Bilgisayar 39
İnternet Bağlantı Sayısı 10
Gelen Turist Sayısı 451788
Giden Turist Sayısı /Resmi/ 45051
Eğitim Harcamaları / GSMH ($) 159.060
Sağlık Harcamaları /GSMH ($) 72.394
Karayolu Uzunluğu 6280,8 km
Demiryolu Uzunluğu 1815 km
Kişi Başına Yıllık Elektrik Tüketimi (KWH/Kişi) 1374.4
Asgari Ücret 59.2 $





MOĞOLİSTAN  EKONOMİK GÖSTERGELER




GSMH ($) 4.086.721.000 $
Reel GSMH Artış Oranı (%) % 9.9
Kişi Başına (GSMH – MG) ($) 1489 $
Enflasyon Oranı % 34
İşgücü (faal nüfus) 1.054.000
İşsizlik oranı (%) % 2.9
Yurt Dışında Çalışan İşçi Sayısı
GSMH – Sektörel Büyüme Hızları (%)
Tarım % 15.8
Sanayi % 9.8
Hizmet % 10.1
Sabit Sermaye Yatırımları 1.037.664.700 $
Kamu 328.192.250 $
Özel 270.355.090 $
Dış Ticaret ($) 3.519.566.000 $
İhracat 1.949.200.000 $
İthalat 2.170.000.000$
Denge -220.800.000 $
Ülke Toplamı İçinde Türkiye’nin Payı (%) % 0.27
İhracat 324.440 $
İthalat 9.513.841 $
Cari İşlemler Dengesi ($) 103.583.140 $
Borç Stokları 1.557.600.000 $
İç Borç Stoku 23.364.000 $
Dış Borç Stoku 1.534.236.000 $
Orta ve Uzun Vadeli
Kısa Vadeli
Sabit Yabancı Sermaye Yatırımları (milyon $) 340.1 milyon $
Emisyon Hacmi (mahalli para)
Seçilmiş Oranlar (%)
İhracat/İthalat 1.04
İhracat/GSMH 0.57
İthalat/GSMH 0.55
Cari İşlem Dengesi/GSMH 0.12
Dış Borç/GSMH 39.4
İç Borç/GSMH 0.6




MOĞOLİSTAN  HAKKINDA GENEL BİLGİLER

MOĞOLİSTAN tarihçesi

Cengiz Han'ın birleştirip örgütlediği kabîlelerle, 1206’te Moğolistan’da ilk Moğol Devleti kurulmuştur. Cengiz Han'ın kurmuş olduğu Moğol Devleti'nin adı, ulus olarak Moğolları değil, bölge halklarını anlatmaktaydı. Zaten daha önce Moğol sözcüğü kullanılmamıştır. Cengiz Han’ın 1227’de ölümünden sonra Moğol İmparatorluğu oğulları arasında paylaşıldı. Moğolistan’a Ögedey ve Toluy’un neslinden hanlar, 1634 yılına kadar hâkim oldular. Moğolistan 1634’te Mançu Hânedanının hâkimiyetine geçti. On yedinci yüzyılda Çarlık Rusyası, bölgeyi kontrolüne almak için girişimlere başladı. On sekizinci yüzyıl Moğolistan’da Rus ve Çin yanlılarının hakimiyet mücâdelesi ile geçmiştir. Moğol prenseslerinin Çinliler gibi yaşaması Moğolistan’da milliyetçilik akımının başlamasına neden olmuştur. Katolik misyonerlerinin yoğun faaliyetleri sonucu Moğolistan’da Hıristiyanlık tanınmaya başladı. Misyonerler Uzak Doğu’da dayanak noktası elde etmek ümidiyle Moğolistan’ın bağımsızlığını desteklemişlerdir. 1912’de Çin’de Mançu hânedanının yıkılmasıyla Moğol prensleri Rusların da yardımıyla Moğolistan’ın bağımsızlığını ilân etmişlerdir. Çinlilerle mücâdeleye girişen Moğollar, 1915’te Çin’e de bağımsızlıklarını tanıtmayı başarmışlardır. Çin-Japon Savaşı sırasında Moğolistan’da yeraltı faaliyetleri ile komünist hareketler başlamıştır. Japonya’nın Kuzey Çin’e girdiği 1935-1937 yıllarında Moğolistan da işgâle uğramış ve mahallî muhtar bölgeler kurulmuştur. 1945’te İkinci Dünya Savaşının bitmesiyle birlikte ülkedeki bağımsızlık yanlısı örgütler faaliyetlerini komünizm paralelinde devam ettirmişlerdir. Komünizme karşı mücâdele eden örgütlerin zayıflatılması sonucu İç Moğolistan, Çin’in hâkimiyetinde muhtar hâle getirilmiştir. İkinci Dünya Savaşından sonra dış Moğolistan’da , ABD ve İngiltere’nin tavsiyesiyle, Moğolistan Halk Cumhuriyeti kurulmuştur. 20 Ekim 1945’te referandumla bağımsızlığını ilân eden Moğolistan, önce Milliyetçi Çin tarafından tanınmıştır. 1946’da Moğolistan Halk Cumhuriyeti ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği aralarında ittifak imzalamışlardır. Moğolistan 1961’de Birleşmiş Milletler Örgütüne kabul edilmiştir. Sovyetler Birliği'ndeki ve Doğu Avrupa’daki komünist yönetimlerinin çöküşü komünizmle yönetilen Moğolistan’ı da etkilemiştir. 1990’da çok partili sisteme geçilerek; ekonomik, sosyal ve siyasal reformlar yapılmaya başlanmıştır. 1990’ın Temmuz ayında ilk çok partili seçimler yapılmıştır. Moğolistan’da bulunan Rus birlikleri yapılan anlaşma sonucu geri çekilmişlerdir.

MOĞOLİSTAN Siyasi ve İdari Durum

MOĞOLİSTAN .Yasama

Moğolistan parlamenter demokrasi ile başkanlık sistemi sayılabilecek bir siyasi yapıya sahiptir. Cumhurbaşkanının yasaları veto etme yetkisi bulunmakta, ancak 76 sandalyeli tek meclisten oluşan parlamento 2/3 çoğunlukla (51 oyla) bu vetoyu aşabilmektedir. 1992 yılında ilk kez çok partili seçim yapılmış olup bunun sonucu olarak 13 Ocak 1992 tarihinde yeni Anayasa kabul edilmiştir. Yeni Anayasa ile insan hakları, özel mülkiyet ve güçler ayrılığı üzerine dayanan bir devlet yapısı oluşturulmuştur. Yasa yapma yetkisi, Moğolistan Büyük Millet Meclisinindir (Great Khural). Bu yetki devredilemez. Yasa konusu olan düzenlemeler, başka kamu kuruluşlarına bırakılamaz. Yasa önerme yetkisi, Bakanlar Kurulu ve milletvekillerine aittir. Bakanlar Kurulu’nun yaptığı öneriye, “tasarı” denir. Meclisin yasa olarak kabul ettiği metin, yetkililerce bir öneriye dayanmasa bile geçerlidir. Yetkili organlarca yapılan öneriler, Meclis tarafından görüşülür ve karara bağlanır. Tasarılar, Meclisin genel kuruluna gelmeden önce, kural olarak ilgili komisyonlarda incelenir. Bir tasarının yasalaşması için Meclisçe kabul edilmesi gerekir. Yetkili organlarca yapılan öneriler, Meclis tarafından görüşülür ve karara bağlanır. Tasarılar, Meclisin genel kuruluna gelmeden önce, kural olarak ilgili komisyonlarda incelenir. Bir tasarının yasalaşması için Meclisçe kabul edilmesi gerekir.
Meclis, Anayasa’nın 25. maddesinde belirtilen özel hak ve yasa ile belirtilen diğer haklara sahiptir. Meclis’in yetki süresi 4 yıldır. Moğolistan parlamenter sistemle yönetilen bir ülke olup, milletvekili seçimleri 4 yılda bir yapılmakta ve 76 milletvekili seçilmektedir. Meclis’te, en az sekiz sandalye sahibi olan partiler meclis grubu kurabilmektedir.

Parlamentoda Temsil Edilen Siyasi Partiler:
Moğolistan Halkının Devrimci Partisi (MPRP) Lideri: Sanjaa Bayar
Demokratik Parti (DP) Lideri: Norov Altankhuyag
Moğolistan Sivil İrade Partisi ( SWP)– Lideri: Sanjaasuren Oyun

Parlamento Dışındaki Belli Başlı Siyasi Partiler:
Moğolistan Cumhuriyetçi Partisi
Anavatan Partisi (Moğolistan Demokratik Yeni Sosyalist Partisi) (MDYSP)
Moğolistan Ulusal Demokratik Partisi (MDP)
Moğolistan Cumhuriyetçi Partisi (MCP)-

Moğolistan Geleneksel Birleşik Partisi
Moğolistan Kavmi Birleşik Sosyalist Partisi
Yeşil Partisi
Cumhuriyetçi Parti
Yerel Gelişim Partisi
Kırsal Gelişim Partisi


1921 yılında Moğolistan Halk Partisi (1925’ten sonra Moğolistan Halkının Devrimci Partisi –MHDP- adını alacaktır) Sovyetler Birliği’nin desteği ile iktidarı ele geçirmiştir. Moğolistan, 1924 yılında cumhuriyet olmuştur. 1990 yılına gelene kadar MHDP varlığına izin verilen tek parti olmuştur. Söz konusu parti Sovyetler Birliği’nin Komünist Partisi’nin etkisinde kalmış ve Moğolistan’ın ekonomik ve politik yapısını Sovyetler Birliği’ne göre şekillendirmiştir. Sovyet yardımları ise Moğolistan’ın bir dönüşüm geçirmesini ve modernleşmesini sağlamıştır.

1989’un Aralık ayında başlayan ve temelini demokrasi talebi oluşturan gösteriler MHDP’nin tek parti konumunu sıkıntıya sokmuştur. Bunun üstüne anayasa değiştirilmiş ve Büyük Meclis (İkh Khural) için Temmuz 1990’da serbest seçim yapılmıştır. Seçim sonucunda MHDP meclisteki sandalyelerin yüzde 80’ini kazanmış, bunun yanında dört yeni parti ve bazı bağımsızlar da kendilerine mecliste yer bulabilmiştir. Meclis eski bir MHDP üyesi olan Punsalmagaain Orchirbat’ı demokrasiye geçmiş Moğolistan’ın ilk cumhurbaşkanı olarak seçmiştir.

1997 yılında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimini MHDP başkanı Natsagiin Bagabandi kazanmış ve iki dönem cumhurbaşkanlığı yapmıştır. Bagabandi’nin iki dönem süren cumhurbaşkanlığından sonra Mayıs 2005’te yapılan seçimle MHDP’nin başkanı ve aynı zamanda da meclis başkanı olan Nambarin Enkbayar cumhurbaşkanı olmuştur.
N. Enkhbayar’dan sonra MHDP’nin başkanlığına seçilen Miyegembo Enkhbold başbakanlık görevini yürütmüştür. Temmuz 2008’de yapılan seçimler sonrasında S.Bayar Başbakan olarak görevlendirilmiştir.
Moğol vatandaşları hükümetlerini demokratik yollarla değiştirme hakkına sahiptirler. Ancak seçim yasaları tam olarak oluşturulmamış ve sıklıkla değiştirilmektedir. 1992 anayasası karma parlementer başkanlık sistemini öngörmektedir.

3.2.2.Yürütme

Yürütme gücü, parlementoda en çok sandalyeye sahip partinin veya koalisyonun seçtiği Başbakanda toplanmaktadır. Cumhurbaşkanı parlementonun seçtiği başbakanı onaylama yetkisine sahiptir ve yasaları veto etme hakkı vardır. Cumhurbaşkanı ve 76 sandalyeli parlemento dört yıllık dönem için seçilmektedir. Moğolistan’da Cumhurbaşkanı, doğrudan halk oyu ile seçilmektedir. Cumhurbaşkanlığı adayları parlamentoda milletvekili bulunan partiler tarafından gösterilmektedir.Cumhurbaşkanlığı seçimleri dört yılda bir yapılmaktadır. İlk Cumhurbaşkanlığı seçimleri 1993 yılında yapılmaştır. Natsagiin BAGABANDİ, 1997 ve 2001 yıllarında yapılan seçimleri kazanarak iki dönem Cumhurbaşkanlığını üstlenmiştir. Cumhurbaşkanı, üst üste iki dönem seçilebilmektedir. Natsagiin BAGABANDİ’nin görev süresi Mayıs 2005 tarihinde sona ermiş olup, 22 Mayıs 2005 tarihinde yapılan seçimlerde Eski Komünist Partisi adayı Nambariin ENKHBAYAR, Moğolistan’ın 2009 yılına kadar görev yapacak yeni Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir.


Nambaryn Enkhbayar: Cumhurbaşkanı

Başbakan – Sanjaa bayar

Baş Başbakan yardımcısı – Norov Altankhuyag
Başbakan Yardımcısı – Miyegombo Enkhbold
Dış İlişkileri bakanı – Sukhbaatar Batbold
Maliye Bakanı – Sangajav Bayartsogt
Adalet ve İçişleri Bakanı – Tsend Nyamdorj
Çevre ve Turizm Bakanı – Luymed Gankhuyag
Savunma Bakanı – Luvsanvandan Bold
Eğitim, Kültür ve Bilim Bakanı – Yondon Otgonbayar
Yol, Nakliye, İnşaat ve Kentsel Kalkınma Bakanı – Khaltmaa Battulga
Sosyal Güvenlik ve Çalışma Bakanı - Tugsjargal Gandi
Gıda, Ziraat ve Hafif Sanayi Bakanı – Tunjin Badamjunai
Sağlık Bakanı – Sambuu Lambaa
Madencilik ve Enerji Bakanı – Dashdorj Zorigt
Moğolistan Bakanı, Hükümet Genel Sekreteri – Badraa Dolgor

3.2.3.Yargı

Anayasa’ya göre, yargı yetkisi, Moğolistan Ulusu adına bağımsız mahkemelerce kullanılır. Yasa dışında mahkeme kurulması ve yargı yetkisinin başka bir kuruluşa devredilmesi yasaktır. Mahkemeler, sadece Anayasaya ve diğer yasalara göre kurulur. Devletin yargı organı, Anayasa’nın 47. ve onu izleyen maddelerinde belirtilmiştir. Anayasa’nın 50. maddesine göre, Moğolistan Yüksek Mahkemesi, mahkemelerin üst kuruluşudur. Yargının işleyişine ilişkin mali ihtiyaçlar devlet tarafından sağlanmaktadır. Yargıçlar, bağımsız olmakla birlikte sadece ve sadece yasaya göre hareket etmek zorundadırlar. Yönetim (Cumhurbaşkanı, Başbakan, Meclis), mahkeme kararlarına müdahale edemez. Yargıç bağımsızlığı ile mahkemelerin bağımsızlığının sağlanması amacıyla Mahkeme Divanı kurulmuştur. Anayasa’nın 50. maddesine göre; “Moğolistan Yüksek Mahkemesi kararları, tüm mahkemeleri bağlar niteliktedir. Yasama ve yürütme organları ile idare, Moğolistan Yüksek Mahkemesi kararlarına uymak zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiç bir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez”. Moğolistan Yüksek Mahkemesi kararlarının yasaya aykırılığı iddiası yine aynı mahkeme tarafından karara bağlanır.

Yukarıda belirttiğimiz gibi yasal düzenlemelerde yargı bağımsızlığı esastır ancak rüşvetin hakimler arasında yaygın olduğu ABD Dış İşleri Bakanlığı tarafından yayımlanan 2005 yılı İnsan Hakları Raporunda belirtilmektedir. Ülkenin komünist geşmişinden gelen kurumsal tavır, yargıyı da etkilemiştir ve savunma hiç bir zaman masum sayılmamaktadır. Her nekadar anayasa, yasa dışı göz altı ve tutuklamaları yasaklamışsada, Adalet ve İçişleri Bakanlığına bağlı olarak görev yapan Moğolistan polisi, keyfi tutuklama yapmak, zanlıları uzun süreler göz altında tutmak, tutuklu ve hükümlüleri dövmek gibi kırsal kesimde çok daha yaygın olduğu belirtilen fiilleriyle tanınmaktadır. Polis teşkilatında rüşvet çok yaygındır. Hapishanelerde son yıllarda kamera ile izleme sistemi kurulmuş ve gardiyanlar tarfından tutukluların dövülme oranı azalmıştır. Fakat buna rağmen, yetersiz gıda,ısınma, ve olumsuz tibbi koşullar nedeniyle veremden ölen hükümlü sayısında azalma görülmediği bildirilmektedir. Anayasa özel yaşantıya, meskene ve haberleşme özgürlüğüne yönelik keyfi müdahaleleri yasaklamıştır. Bu hükümlere genellikle uyulmaktadır. Ayrıca, devlet tüm vatandaşların ülke içinde ve dışında serbestçe seyahat etme haklarına saygılıdır.

3.3.Coğrafi Bilgiler

3.3.1. Coğrafi Konumu, Yer Şekilleri, Akarsular ve Göller, İklim-Bitki Örtüsü
Moğolistan Rusya Federasyonu ve Çin Halk Cumhuriyeti arasındadır ve denize çıkışı mevcut değildir. Moğolistan arâzisinin büyük bölümü yayla görünümündedir. Yalnız ülkenin güneydoğusunda Gobi Çölü yer alır. Devletin doğudan batıya uzunluğu 2367 km, kuzeyden güneye ise 1258 kilometredir. Ortalama yüksekliği 1580 m olan bu dağlık ülkenin kuzey batısı güneydoğuya nazaran daha yüksektir.
Ülkenin içinde ve sınırlarında birçok dağ silsilesi yer alır. Rusya ile kuzeybatı sınırı boyunca Tanno-Ola Sıradağları yükselir. Kuzeydoğuda Kentei Dağları vardır. Ülkenin batı iç kısmında Hangay Dağları yer alır. Moğolistan ve Gobi Altayları batıdan güneydoğuya doğru Çin sınırı yakınlarına kadar uzanır. Altayların en yüksek zirvesi olan 4653 m yüksekliğindeki Tabun Boğdo, kuzeybatıda ilk silsile üzerinde bulunur.
Kuzeydeki nehir vâdileri, bilhassa Selenga ve Orkun verimlidir. Kerulen Vâdisi, Doğu Moğolistan’a doğru geniş bir anayol meydana getirir. Çok sayıda tuz gölleri ve denize çıkışı olmayan nehirleriyle ülke topraklarının üçte ikisi, İç Asya’da suyunu dışarı akıtmayan havzada yer alır. Sâdece Kerulen ve Onon nehirleri Büyük Okyanus'a dökülür. Ülkenin belli başlı gölleri: Ubas Nor, Hara Usu, Airik Nor, Kirgis Nor ve Hubsugul’dur.
Moğolistan’ın büyük bölümünde, az yağış ve büyük sıcaklık değişikliklerine sâhip, sert bir kara iklimi hüküm sürer. Genellikle yaz yağmurları şeklinde olan yağış, ülkenin değişik kısımlarında yılda 100 ilâ 300 mm arasında değişir. Aşırı soğukla gelen hafif kar, ülkenin kuzey kısmında devamlı donmuş olarak kalan, önemli bir kuşağı meydana getirir. Sıcaklık farkı oldukça büyüktür. Ulan Bator’da ocak ayındaki sıcaklık ortalaması -28°C, temmuz ayındaki ise 18°C’dir. En yüksek ve en düşük sıcaklıklar daha da büyüktür. Kışın ırmaklar ve göller donar. Kuvvetli toz ve kum fırtınaları görülür.
Gobi hâriç, Moğolistan’ın büyük bölümü hayvancılığa imkân veren çimenlik ve çayır hâlindedir. Dağlar, kuzey batıdaki hâriç, genellikle çıplaktır (ağaçsızdır). Ülkenin çoğu bölgelerinde vahşî hayvanlar bulunur. Bunlardan bol miktarda bulunan büyük memeli hayvanlar arasında koyun, geyik, ren geyiği (bilhassa Hubsugul Gölü çevresinde) bâzı vahşî deve ve atlar sayılabilir. Her yerde bulunan dağ sıçanı (marmota) sistemli olarak kürkü için avlanır. Moğol Paleontolojistlerinin yaptığı keşifler, ülkede bol miktarda dinozor fosilleri bulunduğunu göstermektedir. Mâden kömürü, tungsten, bakır, molibden, altın, kalay ülkenin yeraltı zenginliklerini teşkil eder. Moğolistan bakır zenginliği bakımından Asya’da birinci, dünyâda ilk on sırada yer alır.
3.3.2.Nüfus
2.832.224 ’lik Moğolistan nüfusunun %76’sını Halha Moğolları, %8’ini diğer Moğollar, %5’ini Kazak Türkleri, kalanını diğer Türkler, Ruslar ve Çinliler meydana getirir.
Moğollar Turan ırkının klasik tiplerindendir. Bunların belirgin özellikleri, brekasefalik kafatası, kalın koyu ve kumral saç, seyrek sakal, ucu kalkık ve basık burun, çekik ve ela, kahve gözlerdir. Türklere en yakın milletdirler.
En kalabalık Moğol azınlık grupları, batı eyâletlerinde yaşayan Oryatlar ve Ulan Bator’un kuzeyinden îtibâren Sovyet sınırına kadar, esas olarak Selenga Vâdisinde oturan Buryatlardır. Güneydoğuda Dariganga Moğolları, kuzeybatıda Hubsugul Gölü yakınında Darhat Moğolları vardır.
Müslüman Kazak Türkleri, Moğol olmayan en kalabalık azınlık grubu olup ülkenin batı kesiminde muhtar bir arâziye sâhiptirler. Sınırlı sayıdaki Ruslar, Ulan Bator ve diğer yerleşim merkezlerinde bulunur. 10.000 civârındaki Çinli nüfus, ülkenin inşâat sektöründe önemli rol oynar.
Moğolistanın nüfus politikası , 2010-2015 yılları arasında yıllık ortalama nüfus artış oranının % 18’in altına düşmeyecek şekilde devam ettirilmesi için uygun koşulların sağlanmasını hedeflemektedir. 2004 yılı itibariyle nüfus artışı % 1.43 olarak gerçekleşmiştir.

Tablo: 4 Nüfusun Yaş Guruplarına Göre Dağılımı


Yaş Gurubu Oran Erkek Kadın
0-14 yaş %28.6 380.200
373.000

15-64 yaş
%67.3
857.200
916.200

65 yaş ve üstü
%4.1
47.000
61.600

GENEL TOPLAM : 2.635.200

Toplam nüfusun % 48.8’ini erkekler (1.284.400), % 51.2’sini ise kadınlar (1.350.800) oluşturmaktadır.

Moğolistan dünyann en seyrek nüfuslu ülkelerinden birisidir. Ayrıca, nüfusun büyük bir bölümü belli başlı merkezlerde (örneğin, başkent Ulan Bator’da toplam nüfusun 1/3’ünden fazlası yaşamaktadır) toplanmıştır. Nüfus artışıyla birlikte, nüfus
yoğunluda artmaktadır.

3.3.3.Çalışma ve İşgücü

Nüfus artışına paralel olarak toplam çalışan sayısıda artmıştır. Öte yandan planlı eknomiden piyasa ekonomisne geçiş sürecinde ekonomik büyüme hızının yavaşlaması sonucu işsizlik oranı 2000 yılına kadar sürekli yükselmiş ve 2000 yılından itibaren ise istikrarlı bir şekilde düşmüştür.



Tablo:5 Çalışma ve İşgücü

Yıllar 2003 2004 2005 2006 2007
Çalışma Çağındaki Nüfus (bin) 1,488.9 1,529.0 1.577.0 1.619.6 1.642.2
Aktif Nüfus (bin) 959.8 987.0 1.001.2 1.042.8 1.054.0
Toplam Çalışan Sayısı (bin) 926.5 954.3 968.3 1.009.9 1.024.1
Kayıtlı İşsizler (bin) 33.3 35.5 32.9 32.9 29.9
İşgücüne Katılım Oranı (%) 64.5 64.5 63.5 64.4 64.2
Reel işsizlik Oranı (%) 3.5 3.6 3.3 3.2 2.8

Çalışan Nüfusun Sektörel Dağılımı

Çalışan nüfusun 2006 yılı itibarıyla sektörel dağılımı, tarım ve hayvancılık sektöründe %37.6, imalat sektöründe %4.5, ticaret sektöründe %15.8, ulaştırma ve haberleşme sektöründe %4.3, inşaat sektöründe %5.5 ve diğer sektörlerde %31.3 dür. 1995, 1999 ve 2003 yılları kıyaslandığında, çoğu sektörlerde çalışanların sayısının kesintisiz olarak artmasına rağmen tarım ve hayvancılık sektöründe çalışanların sayısı, 1995’ten 1999 yılına kadar %2.4 oranında artış göstermiş, 1999’dan 2003 yılına kadar %12 oranında düşüş göstermiştir. Bunun nedeni, son yıllarda kuraklık ve aşırı derecede kar yağışından dolayı hayvan sayısının azalması ve nüfusun başkentte yaşamaya başlamasından kaynaklanmaktadır. Ticaret sektöründe çalışanların sayısı, 1995-1999 arasında %1.6 oranında artış göstermiş ve 1999-2003 arasında ise %1.6 oranında düşüş göstererek 1995 yılındaki seviyesine gerilemiştir. 1999-2003 yılları kıyaslandığında ise, sanayi, ulaştırma ve haberleşme sektöründeki istihdamın arttığı görülmektedir.







Tablo:6 Sektörler İtibariyle İstihdam


Yüzde Pay
Yıl Sonu İtibariyle, 1000 Kişi 2006 2007 2006 2007
Toplam 1009.9 1024.1 100 100
Tarım, Avcılık ve Hayvancılık 391,4 385,6 38.7 37,7
Madencilik 41,9 44,1 4.1 4.3
İmalat 47 47,9 4.6 4.7
Elektrik, Gaz, Su 30 31,1 2,9 3,0
İnşaat 56.3 60,0 5.5 5.9
Toptancılık ve Perakende 160.6 162,2 15,9 15,8
Otel, Restoran 31 32,4 3 3,2
Ulaştırma, İletişim 41,2 44,1 4 4,3
Finansal Aracılık 16.8 17,4 1,6 1,7
Emlakçılık 12 14,5 1,2 1,4
Kamu İdaersi, Savunma, Zorunlu Sosyal Güvenlik 46,9 48,5 4,6 4,7
Eğitim 62 64,8 6,1 6,3
Sağlık Sosyal Güvenlik 39,3 40,2 4,1 3,9
Sosyal Hizmetler 22.9 19,7 2.2 1,9
Diğer 10.6 11,6 1 1,1

Kaynak: Mongolian Statistical Yearbook 2007



Şekil : 1 İşgücüne Katılım Oranı (Yaş Gruplarýna Göre)












Tablo: 7 Çalışan Nüfusun Cinsiyetlere Göre Dağılımı (Bin Kişi)


Yıllar 2002 2003 2004
2005 2006 2007
Toplam 870.8 926.5 954.3
1.001.2 1.042.8 1.054.0
Kadın 430.6 457.7 469.1
507.3 536.8 536.9
Erkek 440.2 468.8 485.2
493.9 506 517.1



Çalışma süresi haftada 40 saattir.


Ücretler / Aylık yaklaşık net maaş (ABD Doları) /2007

Asgari ücret: 59

Ögretmen :125

Doktor: 155

Albay: 200

Polis: 145

Genel Müdür: 250

Hakim: 250

3.3.4. Eğitim ve Kültür

2007 ylı itibari ile toplam ilkokul ve lise sayısı 742 dir. 11 üniversite ve 77 adet diğer yüksek okul mevcuttur. Tüm eğitim kurumlarında eğitim gören öğrenci sayısı 710 bin dir. Bu rakamın 542 bini ilkokul ve lise düzeyinde eğitim almaktadır. 167 bin öğrenci ise üniversite ve yüksek okullarda kayıtlı bulunmaktadır. Ana okulları, ilkokullar ve liselerde çalışan öğretmen sayısı 34.700 dür. 6800 Öğretim görevlisi ise üniversite ve yüksek okullarda çalışmaktadır. Moğolistanda 2006 yılı itibari ile toplam 290 halka açık kütüphane bulunmaktadır. Geçtiğimiz yılın rakamlarına göre 339 kültür merkezi ülkede faaliyet göstermektedir.

3.3.5. Sosyal Güvenlik

Ülkede 371 adet devlet hastanesi bulunmakta ve 10000 kişiye 28 doktor ve 58 diğer sağlık görevlisi düşmektedir. Moğolistanda 780 özel hastane ve 671 eczane mevcuttur. Moğolistanın 2006 yılı itibari ile sağlık ve sosyal güvenlik harcamaları 64.7 milyon ABD Dolarıdır. Yine aynı yılın rakamlarına göre 1.476.000 kişi sosyal güven hizmetlerinden yararlanmıştır.

1994 Yılında Parlementoda Sosyal Güvenlik yasası onaylanarak yürürlüğe girmiştir. Bu yasa sosyal güvenlik sisteminin yasal altyapısını oluşturmaktadır. Yasaya göre, vatandaşların, ekonomik kurum ve kuruluşların ödediği primlere dayalı bir sosyal güvenlik fonu oluşturulmuştur. Emekli olanlara, sakatlanan veya iş gücünü kaybedenlere, hastalanan veya işsiz kalanlara bu fondan ödeme yapılmaktadır.Ayrıca bu fon dahilinde olan kişilerin ölümü halinde , ölen kişinin ailesine parasal ödeme yapılmakta ve maaş verilmektedir. Sözleşmeye dayalı olarak çalışan işçiler ve kamu görevlileri zorunlu olarak sosyal güvenlik fonuna tabiidirler. Diğer kişiler ise isteğe bağlı olarak bu kurumsal yapıdan faydalanabilmektedirler.

4.GENEL EKONOMİK DURUM

4.1. Genel Durum

4.1.1.Genel Ekonomik Yapı

Moğolistan ekonomisi 1960’lardan bu yana büyük bir oranda hayvancılığa bağlı bir görüntü vermektedir. COMECON’un yardımıyla 1960-1980 arasında sınai sektör oluşturulmuş ve 1970’te sınai üretim zirai hasılayı geçmiştir. 1990 yılında sınai üretim inşaat sektörü hariç tutulduğunda GSYİH’nın yüzde 35,6’sına ulaşmıştır. Ulaştırma konusunda alt yapı zayıftır. 1991 yılında canlı hayvan kooperatifleri ve devlet çiftlikleri özelleştirilmiştir. Böylece, 1991’de 25,5 milyon olan canlı hayvan sayısı 1999 yılında 33,6 milyona ulaşmıştır. Tarımın GSYİH içindeki payı 1998’de yüzde 40 ulaşmış, ancak sert geçen kış koşulları sebebiyle 2001’de yüzde 24,9’a ve 2004’te yüzde 21,3’e, 2005’te yüzde 20.1’e, 2006’da yüzde 18.7 gerilemiştir. Sınai üretimde en büyük pay madenciliğe aittir. Madencilikten sonra imalat sanayi gelmektedir; konfeksiyon, özellikle kaşmir ve gıda üretimi de imalat sanayi içinde önemlidir. Bakır, altın ve kaşmir ihracatın dörtte üçünü oluşturmaktadır.


Tablo:8 Gayri Safi Yurt İçi Hasıla’nın -Sektörel Dağılımı

Yüzde Pay
Bin ABD Doları 2006 2007 2006 2007
GSYİH 3.174.088 3.893.978 100,0 100,0
Kişi Başına Düşen GSMH (ABD Doları) 1230.9 1489.1 - -
Tarım, Avcılık Hayvancılık 617.797 801.194 18.7 20.6
Madencilik 950.619 1.066.809 30.0 27.5
İmalat 110.126 160.998 5,8 6.1
Elektrik, Gaz, Su 81.234 90.695 2,4 2,5
İnşaat 56.988 73.157 2,0 2,2
Toptancılık, Perakende, Otomobil, Motorsiklet 234.316 295.580 18.9 14.2
Otel, Restoran 19.616 23.275 0.8 0.7
Ulaştırma, Depolama, İletişim 286.206 354.820 10,8 10,0
Mali Aracılık 90.794 111.006 3.4 2.9
Emlakçılık 205.626 239.511 6.8 6.5
Kamu İdaresi, Savunma, Zorunlu Sosyal Güvenlik 100.787 149.971 3,2 3,9
Eğitim 103.509 151.531 3.0 3.9
Sağlık ve sosyal hizmetler 46.235 68.968 1,4 1,8
Diğer sosyal ve kişisel aktiviteler 30.061 37.269 0,8 1.0
Kaynak: Mongolia Statistical Yearbook 2007

Moğolistan, Birleşmiş Milletler’in ‘İnsani Kalkınma Endeksi’ sıralamasında 117’inci sırada bulunmaktadır.

1990’lı yılların başına kadar Moğolistan ekonomisi, Sovyetler Birliği’nde uygulanan politikalar paralelinde merkezi planlama ile yönetilmiştir. 1950 yılındaki Çin ve Sovyet yardımı ile modernizasyon başlamış ve tarımda kolektivizm 1959’da tamamlanmıştır. 1960’lardan sonra Comecon yardımı sanayileşme, alt yapı ve şehirleşmeye katkıda bulunmuştur.

Moğolistanın piyasa ekonomisine geçişi 1990 yılında olmuştur. Hızlı bir geçiş dönemi özelleştirme, para reformu, fiyat ve ücret serbesleştirmesi ile başalamıştır. 1991’de Moğolistan Dünya Bankası, IMF ve Asya Kalkınma Bankası’na (ADB) üye olmuştur. Sovyet yardımının kesilmesi ile birlikte ülkenin karşılaşacağı sorunların çözülmesine yardımcı olunması hususunda bu kuruluşlar ile anlaşmaya varılmıştır.

1980’lerde Moğolistanın bütçe açığının üçte biri Sovyetler Birliği tarafından finanse edilmekte iken 1991’de hükümet harcamaları azaltılmış, 1993’ten sonra IMF Moğolistan bütçesine gelir reformları yapıldıkça destek vermiş ve 1997’de bütçe açığı GSYİH'nin yüzde 5,5’ine gerilemiştir. 1997’de yönetimdeki demokrat koalisyonu harcamaları daha da kısmış, vergileri sadeleştirmiş ve KDV uygulamasını başlatmıştır. Aynı zamanda hükümet ek gelir yaratmak maksadıyla yeni ve radikal bir özelleştirme süreci başlatmıştır. Bu girişime hem parlamentoda hem de başka çevrelerde ulusal güvenliğe zarar vereceği gerekçesi ile karşı çıkanlar olmuştur; ancak, özelleştirme programı halen sürdürülmektedir. Öte yandan, Moğolistan ekonomisi 1997-98 Asya mali krizinden ve de 1999 Rusya krizinden olumsuz etkilenmiştir.

Reform döneminin başlarında para arzı hızla artmış, 1993’te geniş tanımlı para arzında (M2) yüzde 228 oranında artış yaşanmıştır. Moğolistan Merkez Bankası kredi kontrolleri uygulayarak para arzındaki artışın etkisini yatıştırmakta kısmen başarılı olmuştur. 1996-2000 döneminde M2 artış hızı ortalama olarak yüzde 20,5 olmuştur. Bununla birlikte, M2’nin artış oranı bu yıllarda istikrarsız bir seyir izlemiştir. Örneğin, 1998 yılında M2 artış hızı yüzde -1,7 olurken (Asya krizi sebebiyle), 1997’de yüzde 42,2 olmuştur. 1999 yılında Moğolistan Merkez Bankası para istikrarı, düşük enflasyon, artan net rezerv ve fakirliği azaltmayı hedefleyen IMF anlaşmasıyla uyumlu bir program benimsemiştir. M2 yıllar itibariyle 1999’da % 31,6, 2000’de % 17,6, 2001’de %27,9, 200 2’de % 42 ve 2003’te güçlü ekonomik büyümenin de etkisiyle %49,6 oranında artmıştır.

GSYİH 1996-2000 arasında reel olarak ortalama yüzde 2,8 oranında artmıştır. 2006 yında ise bir önceki yıla göre % 28 lik bir artış gözlenmiştir. Özelleştirme sonrasında hayvancılık sektöründe üretim artmıştır. İhracata dayalı sektörler, özellikle bakır, altın ve kaşmir 1990’ların ortalarında yüksek ihraç fiyatlarından kazançlı çıkan sektörler olmuştur. Bu dönemde, alt yapı yardımları ulaşım ve iletişimi kolaylaştırmış, 1996’da özel sektör GSYİH’nin üçte ikisini üretir hale gelmiştir.

İhraç ürünleri dünya fiyatlarının düşmesi, özelleştirmenin yavaşlaması ve üç yıl üst üste yaşanan ağır kış koşulları sebebiyle hayvan varlığındaki azalma sonucunda 2001 yılında GSYİH’nin artış hızı yüzde 1’de kalmıştır. Sonraki yıllarda ise ekonomi, tarım sektöründeki sorunlara rağmen, büyüme sürecine girmiş ve 2002’de yüzde 4, 2003’te yüzde 5,6 ve 2004’te yüzde 10,6, 2006 da yüzde 10.7 oranında büyümüştür. Ekonominin gösterdiği bu performans ağırlıklı olarak madencilik ve hizmetler sektöründen kaynaklanmış, özellikle dünya piyasalarındaki bakır fiyatlarının artışı ekonomik büyümeyi hızlandırmıştır. 2007 Yılında GSYİH’daki artış % 9.9 olarak gerçekleşmiştir.

Ülkenin ihracat gelirlerinin orta vadede yüzde 6-7 oranında artması beklenmektedir. İhracat artışı ağırlıklı olarak madencilik sektöründen özellikle de altın ve çinkodan kaynaklanmaktadır. Öte yandan, şayet yeni madenler çalıştırılmaya başlanmazsa bakır ihracatının düşüşe geçmesi beklenmektedir. İthalat artışının yüzde 4-7 arasında devam etmesi beklenmektedir. Borç servisi ihracatın yüzde 6’sı düzeyindedir ve önümüzdeki yıllarda da bu düzeyde kalacağı tahmin edilmektedir.

Tablo: 9 Temel Ekonomik Büyüklükler
2003 2004 2005 2006
2007
GSMG, Milyar ABD Doları, Cari Fiyatlarla 1.35 1.78 2.1 2.7
3.89
Kişi Başına Düşen Gelir -$ 512 661 750 885
1288
Ekonomik Büyüme-% 5,6 10,6 6 10.7
9.9
İşsizlik 3,5 3,6 3.3 3.2
2.8
Kaynak: Mongolian Satatistical Yearbook 2007

Ekonominin 2006 yılında yüzde 10.7 oranında büyüdüğü belirtilmektedir. 2004 yılında ekonomik büyüme %10.6 oranında gerçekleşmiş olup, %4.4’ü tarım, %4.2’si sanayi, %2.0’si hizmet sektörü tarafından gerçekleştirilmiştir. Gayri safi yurt içi yatırımlar gayri safi yurt içi tasarrufları aşmaktadır ve cari işlemler açık vermektedir. Açık 2000 yılında GSYİH’nin yüzde 18,1’ine ulaşarak zirve yapmış, 2003’te yüzde 14,6’ya (98,7 milyon dolar) düşmüştür. 2007 Yılında ekonomik büyeme % 9.9 olarak kaydedilmiştir. Söz konusu büyüme performansında sektörler itibari ile , madencilik ürünleri % 1.7, tarım ve hayvancılık ürünleri % 12.2 ve diğer ürünler için % 10.8 oranında artış gözlemlenmiştir.

Moğolistan ekonomisi günümüzde istikrarlı bir ekonomik büyüme ve ılımlı bir enflasyona sahiptir. Kişi başına düşen gelir 1997’de 430 $ iken 2004 yılında 554 $’a ulaşmıştır. 2006 yılında ise kişi başına düşen milli gelir 885 Dolardır. 2007 yılında bu rakam 1.489 dolar olarak bildirilmektedir. Ticaret politikasını da içeren makroekonomik yapısal reformlar ekonominin gelişmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Bununla birlikte yapısal reform süreci tamamlanmış değildir.

Mali reformlar ise Moğolistan’ın bütçe açığını azaltmıştır. 1999’da GSYİH’nin yüzde 11,9’u olan bütçe açığı 2003 yılında yüzde 4,5’e gerilemiştir. 2005 yılında ise bakır ve altın fiyatlarının dünya piyasalarında artması sebebiyle bütçe 60 milyar Tugrik (50 milyon dolar), 2006’da 100 milyon dolar fazla vermiştir. Moğolistan Merkez Bankası (Bank of Mongolia-BOM) yeterli para arzını sağlarken fiyat ve döviz kuru istikrarına odaklanmıştır. Merkez Bankası Tüketici Fiyat Endeksindeki yıllık artışı yüzde 5 oranında hedeflemektedir. Moğolistan Mayıs 1993’te sabit dolar kuru politikasını terk ederek esnek kur sistemine geçmiştir.

Gayri safi yurt içi yatırımlar gayri safi yurt içi tasarrufları aşmaktadır. Keza ticaret dengesi de negatiftir. Dolayısıyla cari işlemler açık vermektedir. Bu açıklar sermaye girişi, uluslar arası kuruluşlar ve yabancı devletlerce yapılan hibe, yardımlarla ve dış borçlanma ve dış yatırımlarla karşılanmaktadır. Moğol hükümetinin aldığı dış borçların tamamı imtiyazlı kredi şeklinde olmaktadır; alınan kredilerin faiz haddi %1-2 civarında olup vade 10-30 yıl arasında değişebilmektedir. IMF, imzalanan stand by çerçevesinde imtiyazlı kredi (soft loan) harici kredi kullanılmasına karşıdır. 2005 yılı itibariyle rezervler 247 milyon dolar, 2006 yılında ise 585 milyon dolar olmuştur. 2007 Yılı itibari ile Moğolistan’ın toplam dış borcu 1.535.000.000$dır.

Yabancı yatırım için hiçbir kısıtlama yoktur, sadece silah üretimi yasaktır. Bunun yanında yatırımcının Moğol ortakla çalışma zorunluluğu yoktur. Yabancı yatırım %100 yabancı yatırımla kurulabilir. Ancak yabancılar toprak satın alamazlar, yabancılar toprağı 60 yıla kadar kiralayabilirler.

Kamu alımlarında yerli satıcılara imtiyaz tanınmaktadır. Moğolistan Dünya Ticaret Örgütü’nün Kamu Alımları Anlaşmasını imzalamamıştır.

1991’den sonra sektörlerin milli gelir içerisindeki paylarında ciddi değişiklikler olmuştur. Hizmetler sektörü tarım sektörünün yerini alarak en büyük sektör halini almıştır. 2003 yılı itibariyle hizmetler sektörü GSYİH’nin %61’ini oluştururken tarım %20,1’ini oluşturmuştur. Hizmetler sektörü aynı yıl itibariyle istihdamın %46,4’ünü sağlamıştır.

Ormanlar tükenme noktasına gelmiştir, yıllık ağaç kesim kotası ormanların sürdürülebilirlik düzeyinin çok üstündedir. Ayrıca kaçak yollardan ağaç kesimi de çok fazladır. Kesilen toplam ağacın %80’i kaçak yollardan kesilmektedir. Metre küp başına 150 dolar ihracat vergisi mevcuttur. Bu yasak, işlenmemiş kereste için başlatılmış daha sonra yerli üretimi artırmak maksadıyla yarı işlenmiş kereste ihracatına da uygulanmaya başlamıştır.

Bakır, altın, kömür ve flourspar üretimi sanayinin bel kemiğini oluşturmaktadır. Bakır ve altın ihracatı toplam ihracatın üçte ikisini oluşturmaktadır. Madencilik, özellikle kömür üretimi devlet tarafından yapılmaktadır. Bakır üreten en büyük işletme %51’i Moğol devletine ve %49’u Rus devletine ait bir ortak yatırımdır. Altın üretimi artmaktadır ve genellikle özel sektör tarafından çıkarılmaktadır. En fazla yabancı yatırım çeken alan madenciliktir. 2006 itibariyle madencilik sektörünün GSYİH’ye katkısı % 30’dur. 1997’de çıkarılan madencilik yasası yabancı yatırımcılar tarafından dünyadaki örnekleri arasında en iyi yasalardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Petrol ithalatındaki devlet tekeli 1990’da kaldırılmıştır. Kamu kuruluşu olan Neft Oil 2004 yılında özelleştirilmiştir. Petrolden elde edilen gelirler gelir vergisinden muaftır. Hükümet bir petrol rafinerisi kurmayı hedeflemektedir. 2001 yılında borcu çok yüksek olan elektrik şirketinin yeniden yapılandırılmasına başlanmıştır. Özelleştirme çalışmaları devam etmektedir. Enerji Düzenleme Kurumu 2002’de kurulmuştur.



1990’larda yaşanan banka krizleri hükümetin kurtarma planı çerçevesinde aşılmış, ancak oldukça maliyetli olmuştur. Bankacılık sektörünün tamamına yakını özelleştirilmiştir. Sadece, Savings Bank kamu bankasıdır, ancak bu banka ile ilgili olarak özelleştirme planı çerçevesinde yakın zamanda özelleştirme görüşmleri tamamlanacaktır. Bankacılık sektöründe kamunun toplam payı %4’tür. Bu sektörde yabancı yatırımın payı ise %61’e ulaşmıştır.

Enflasyon

Şekil: 2 Enflasyon
















2006 yılında TÜFE %6.0 oranında artış göstermiştir. Son yıllarda tüketim malları ve hizmetlerdeki fiyat artışı nispeten istikrarlı olmasına rağmen dış etkilerden dolayı petrol ürünlerinin fiyatının artması diğer mal ve hizmetleri etkileyerek enflasyon oranını yükseltmektedir. Enflasyon oranı 2001 yılında %8,0, 2002 yılında %1,6, 2003 yılında %4,7 ve 2004 yılında %11 oranında gerçekleşmiştir. 2006 yılı itibari ile gıda ürünleri, % 3.3, sağlık ürrünleri %23.6, ulaşım %12.1, eğitim %10.3, lokanta ve otel hizmetleri %10.1, su, elektrik ve akaryakıt %8.7, giysi ve ayakkabı %7.5, ev mobilyaları ve eşyaları %7.4, kültürel ürünler %6.3 oranında artarken iletişim grubu ürünleri %13.4 oranında azalmıştır. 2007 yılında enflasyonun % 15 oranında artış gösterdiği tespit edilmiştir.


Özelleştirme

Moğolistan’ın özelleştirme programı eski Sovyet Bloku Cumhuriyetleri ile kıyaslandığında oldukça başarılı bir başlangıç yapmıştır. 1994 yılı sonunda üretimin %50’si, ticaret ve hizmet sektörünün tamamına yakını özelleştirilmiştir. Tarım kooperatiflerin %90’ından fazlası, devlet çiftliklerinin %75’inden fazlası özelleştirilmiş ve çiftlik hayvanlarının %90’ından fazlası özel mülkiyete devredilmiştir. “Özelleştirme Kanunu” kapsamında hisse senetleri 31 Mayıs 1991’den önce doğmuş olan tüm vatandaşlara dağıtılmıştır. Her bir kişi için ikincil piyasalarda el değiştirebilen (nominal değeri 1000 Tg)
3 adet kırmızı ve (nominal değeri 7000 Tg) 1 adet mavi hisse senedi verilmiştir.

1991 yılında “ Özelleştirme Kanunu” ve 1996 yılında çıkartılan “Devlet ve Bölge Mülkiyeti Kanunu” kapsamında bugüne kadar 45 trilyon tugrik değerinde 500 civarında teşebbüs ve gayrimenkul özelleştirilmiştir.

Son dönemlerde özelleştirilen şirketler bazıları şunlardır: Trade and Development Bank (12,2 milyon dolar), Agricultural Bank (6,8 milyon dolar), Mongol Daatgal-Ulusal Sigorta Şirketi (5,8 milyon dolar), Makh Impex- en büyük mezbaha (1,9 milyon dolar), APU JSC en büyük içecek şirketi (4,5 milyon dolar). Buna ek olarak, bazı devlet üniversiteleri ve hastaneler özelleştirilmiştir.

2001 yılında özelleştirme programı yeniden canlandırılmıştır. Özelleştirmede en değerli şirketlere öncelik verilmektedir. Bankalara ek olarak en büyük sigorta şirketi bir konsorsiyuma satılmıştır. Petrol ithalat şirketi NIC Şubat 2004’te özelleştirilmiştir. En büyük Kaşmir üretim fabrikası olan GOBİ ve ulusal havayolu şirketi MIAT özelleştirilmesi hedeflenen kuruluşlar arasındadır. Öte yandan Erdenet Madencilik Şirketi ve Ulan Bator Demir Yolları İşletmesi özelleştirme kapsamı dışındadır.

Hizmetler sektörünün tamamı özelleştirilmiş olup ulaşım ve iletişim alanında özel sektörün katkısı büyümeye başlamıştır.

2000-2003 dönemi arasında elde edilen özelleştirme geliri 58 milyar Tugrik olmuştur.

Kobiler

Avrupa ülkelerinde kullanılan tanıma göre geçiş ekonomilerinde 50 kişiye kadar istihdam sağlayan işletmeler KOBİ sayılmaktadır. Bu çerçevede, Moğolistan’da 2004 yılı itibariyle kayıtlı olan 25.356 işletmenin yüzde 96 sı KOBİ’dir. Moğol KOBİ’leri teknik ve teknolojilerini yenileyecek ve işletmelerini büyütecek mali kaynağa sahip değildirler. KOBİ’ler Moğolistan GSYİH’sinin yüzde 60’ını üretmektedirler. Bu sebeple, hükümet KOBİ’lerin önündeki yasal engelleri kaldırmak, uygun bir iş ortamı yaratmak için şu önlemleri almıştır:
• İhracat Üretim Desteği (Hükümet Kararı No:158,1998)
• KOBİ Destek Programı (Hükümet Kararı No:10,1999)
• Kırsal Alandaki KOBİ’lere Destek (Hükümet Kararı No:188,2003)



Mülkiyet

Yabancıların mülk edinmesi serbesttir; ancak, toprak mülkiyeti sadece Moğolistan vatandaşları için mümkündür. Yabancılar toprağın uzun vadeli kullanma hakkını alabilirler. Bugüne kadar kamulaştırma ile ilgili bir örnek ile karşılaşılmamıştır. Hükümetin geniş topraklarını özelleştirmek gibi bir politikası bulunmamaktadır; fakat topraklar kiralanmaktadır. Mayıs 2003’ten bu yana şehirdeki arsalar Moğol vatandaşlarına satılmaya ve yabancılara 60 yıllığına kiralanmaya başlanmıştır.









Fiyatlar

Tablo: 10 Mobilya Fiyatları
(Fiyatlar ABD doları cinsindendir, 1$=1.165Tugrik)
No Ürün Çeşidi Türk İtalyan
1 Oturma grubu 2500-2950 2500-3250
2 Yatak odası takımı 1800-1980 2060-2270
3 Vitrin 825 700-820
4 Aynalı komod 800-990 960
5 Üçlü koltuk seti 1235 1700-1950



Tablo:11 Akaryakıt Fiyatları (ABD Doları)
No Akaryakıt Petrovis NİC Just Magnai Trade Shunkhlai
1 Süper 0,86 0,86 0,86 0,86 0,86
2 Normal 0.73-0.76 0.73-0.76 0,79 0,74 0,75
3 Düşük kalite 0.62-0.64 0.62-0.64 0,66 0.62-0.64 0,65
4 Dizel 0.76-0.81 0.76-0.81 0,82 0,77 0,78


Tablo 12 Pazarlar ve Marketlerdeki Fiyatlar

Fiyatlar ABD doları cinsindendir. Kur: 1 $ =1165 tugrik
No Ürün Adı Birim Nomin Merküri Minii Delguur Bumbugur
1 Un Yüksek derece /Moğol/ kg 0,47 0,51 0,5 0,43
2 Un 1. derece /Moğol/ kg 0,4 0,43 0,41 0,36
3 Un 1. derece /Rus/ kg 0,43 0,45
4 Pirinç kg 0,63 0,6 0,64 0,51
5 Koyun eti, kemikli kg 1,72 2,14 1,8
6 Koyun eti, kemiksiz kg 2,36 2,49 1,97 1,89
7 Dana eti, kemikli kg 2,23 2,14 2,19 2,14
8 Dana eti, kemiksiz kg 2,57 2,57 2,49 2,75
9 Salam kg 2.40-3.43 3,86 2.30-3.43 1.63-3.43
10 Süt /Yerli/ lt 0,63 0,64 0.51-0.64 0.47-0.64
11 Yoğurt /Yerli/ lt 0,77 0.64-0.85 0,64 0,6
12 Toz şeker kg 0,77 1,03 0,77 0,64
13 Lipton çay /100 paketlik/ kg 3,78 3,8
14 Patates /yerel/ kg 0,31 0,51 0,43 0,26
15 Patates /Çin/ kg 0,25
16 Lahana kg 0,33 0,51 0,25 0,43
17 Havuç /yerel/ kg 0,31 0,69 0,39
18 Havuç /Çin/ kg 0,27
19 Kuru soğan /yerel/ kg 0,69 0,47
20 Kuru soğan /Çin/ kg 0,47 0,51 0,4
21 Zeytin yağı lt 12,34 6,87
22 Ekmek adet 0,33 0.26-0.33 0,27 0,26
23 Coca Cola /330 ml/ kutu 0,39 0,39 0,34
24 Coca Cola lt 0,57 0,57 0,57
25 Bira, Heineken /330 ml/ kutu 0,97 1,37 1,2
26 Bira, Hite /500 ml/ kutu 0,74 0,73 0,63
27 Ayçiçek yağı /Rus/ lt 1,41 1,46 1,37
28 Ayçiçek yağı lt 1,21 1,2 1,07
29 Biskrem bisküvi /Ülker/ adet 0,43
30 Elma kg 0.85-5.15 0.86-5.15 0.51-4.72 0.77-3.43
31 Portakal kg 2,92 3 2,9 2,6
32 Mandalina kg 1.20-5.84 1.29-5.15 0.84-2.00 1,03
33 Üzüm kg 2.23-8.24 2.14-6.00 1.37-1.54 1,33


Tablo: 13 Temizlik Malzemesi, Kozmetik Fiyatları
(Fiyatlar ABD doları cinsindendir, 1$=1165 tugrik
Ürün Çeşidi Birim Nomin Naran Minii Delguur Bumbugur
Dış macunu /Colgate/ 100 ml 1,39 1,01 1,54 1,54
Dış macunu /Blen-da-med/ 100 ml 1,58 1,5 1,42
Şampuan /Pantene/ 400 ml 3,6 3,9 3,7 3,69
Şampuan /Dove/ 400 ml 4,83 4,08
Sıvı sabunu /Palmolive/ 300 ml 1,95 2,01
Sıvı sabunu /Duru/ 400 ml 1,59
Sabun /Palmolive/ 100 gr 0,39 0,33 0,36 0,34
Sabun /Duru banyo/ 200 gr 0,43
Deterjan /Ariel/ 2.4 kg 7,39 6,74
Deterjan /Omo/ 1.5 kg 2,37 2,4 2,23
Çocuk bezi /Pampers mini/ 78 adet 16,56 16,5 14,33
Çocuk bezi /Molfix/ 70 adet
Kadın pedi /Always/ 20 adet 2,57 2,5 2,26
Kadın pedi /Molped/ 10 adet
Bulaşık deterjanı /Fairy/ 500 ml 1,47 1,24
Sabun /Duru beyaz/ 250 gr 0,46


Tablo:14 Hazır Giyim Fiyatları
(Fiyatlar ABD doları cinsindendir, 1$=1.165 Tugrik)
Gobi MORE& Pierre
No Ürün Çeşidi Birim Kaşmir MEXX MORE Cardin (Türk)
1 Erkek takım elbise Adet 239-272 145.9-429.2 290-470
2 Bayan takım /etekli/ Adet 232,6 197,4
3 Bayan takım /pantalonlu/ Adet 246-264 192.9-223
4 Erkek gömlek Adet 25.8-42.9 25-70
5 Kravat Adet 21,5 21-49
6 Erkek kazak Adet 49-95.3 45-72 30-47.2 45-76
7 Bayan kazak Adet 46-119 42-78 24.9-41.2
8 Atkı ve şal Adet 17.214.7 6.4-16.3





Tablo:15 İç Çamaşır Fiyatları
(Fiyatlar ABD doları cinsindendir, 1$=1.165 Tugrik)

Achlal
No Ürün Çeşidi Birim Nomin Merkezi
1 Bayan atlet /Berrak/ adet 4,5
2 Bayan kilot /Doremi/ adet 2.9-4.1
3 Sütyen /Doremi/ adet 10.7-20.6
4 Erkek atlet /Doremi/ adet 7
5 Erkek kilot boxer /Berrak/ adet 3.7-7
6 Bayan atlet /Doremi/ adet 3.7-4.9
7 Bayan kilot /Doremi/ adet 2.9-6.6
8 Havlu /Türk-Pervin/ adet 7,4
9 Erkek atlet /Çin/ adet 2.2-4 2.1-4.5
10 Erkek kilot boxer /Çin/ adet 2.6-4.5 2.7-4.5
11 Bayan atlet /Çin/ adet 2.4-5.4 2.5-5.1
12 Sütyen /Çin/ adet 2.5-8.2 2.4-8.1




Tablo: 16 Deri Napa Fiyatları
(Fiyatlar ABD doları cinsindendir, 1$=1.165 Tugrik)
No Ürün Çeşidi Birim Moğol Türk
1 Bayan Uzun Adet 450-720 480-850
2 Bayan kısa Adet 300-450 370-550
3 Erkek uzun Adet 350-600
4 Erkek kısa Adet 240-450 280-490














2.1.2.Kalkınma Planları

GSYIH Sektörel Büyüme Projeksiyonu

Mali konsolidasyon ve reformlar Moğolistan’ın bütçe açıklarını önemli ölçüde azaltmıştır. 1999’da GSYİH’nin yüzde 11,9’u olan bütçe açığı 2003’te yüzde 4,5’e düşmüştür. Memur ve emekli maaşlarının artırılması için yapılan baskılar mali denge üzerinde tehdit oluşturmaktadır. Öte yandan vergi gelirleri ve diğer gelirler (hibe ve yardımlar) harcamalardan hızlı artmaktadır. 1999’da GSYİH’nin yüzde 27,5’i olan gelirler 2003’te 40,7’ye ulaşmıştır. KDV yüzde 15’e yükseltilmiş, alkol ve sigaraya %50 oranında özel vergi konulmuş, böylece vergi tahsilatı artmıştır. Ayrıca 1997 Eylül’ünde hemen hemen bütün mallar için geçerli olacak şekilde gümrük vergisi yüzde 5 olarak belirlenmiştir. Tüm iç borçlar, devlet bonolarının faizleri zamanında ödenmiştir.

2005 yılı bütçesi 833.3 milyar tugriklik bütçe geliri ve 772.9 milyar tugriklik gider ile sonuçlanınca bütçe 60.4 milyar tugrik (50 milyon dolar) fazla vermiştir. Böylece, Moğolistan bütçesi ilk defa fazla vermiştir. 2006 yılında ise bütçe 100 milyon dolar fazla vermiştir. Bütçe fazlası temelde dünya piyasalarında bakır ve altın fiyatlarının artmasından kaynaklanmıştır. 2007 yılı itibari ile GSYİH’nın % 2.2 si oranında 85 milyon dolar fazla vermiştir.


Tablo: 17 GSYIH Sektörel Büyüme Projeksiyonu





2001 2002 2003 2004 2005* 2006** 2007** 2008-2010**
GSYİH 1995 yılı sabit fiyatlarıyla 1,0 4,0 5,6 10,6 6,0 6,3 5,6 5,0
Birincil Sektör -6,3 -2,9 1,4 4,5 1,6 1,3 1,2 1,2
Tarım -6,3 -2,9 1,4 4,5 1,6 1,3 1,2 1,2
İkincil Sektörler 3,9 1,5 0,8 4,2 0,6 2,0 1,3 0,7
Sanayi 3,7 1,2 0,1 4,2 0,5 1,9 1,2 0,5
İmalat 2,4 2,2 0,2 0,2 -1,7 0,5 0,4 0,4
Madencilik 1,3 -1,0 -0,2 3,9 2,0 1,4 0,8 0,1
İnşaat 0,1 0,3 0,7 0,0 0,2 0,1 0,1 0,1
Üçüncül Sektörler 3,5 5,5 3,4 2,0 3,8 3,0 3,0 3,2
Ulaşım ve iletişim 1,4 1,7 1,6 1,1 1,4 0,9 1,0 1,1
Ticaret 2,1 3,1 1,8 0,7 2,0 1,7 1,7 1,7
Hizmetler 0,0 0,7 0,0 0,1 0,3 0,3 0,3 0,3
*Tahmin **Projeksiyon
Kaynak: Maliye Bakanlığı ve Dünya Bankası Personeli Tahmini







2006 yılında bütçe gelirlerinin toplam 1.360 milyar tugrik başka bir deyişle GSYİH’nın % 42’si oranında gerçekleşmiştir . Bütçe giderleri ise 1.237 milyar tugrik yada GSYİH’nın %38’i oranında gerçekleşmiştir. Hükümetin hedefi bütçe açığını 2008’e kadar GSMH’nin yüzde 3’üne indirmektir. 2007 yılında bütçe gelirleri 1.580 milyar dolar olarak GSYİH’nın % 40.6 sı oranında gerçekleşmiştir.

4.2.Tarım

Tarım sektörü reformu, 1991 yılında devlet çiftlikleri ve kooperatiflerinin özelleştirilmesi ile başlamış, 1992 yılının sonunda kamu alımları durma noktasına gelmiştir. Tarım üretimi için yapılan alt yapı hizmetleri durmuş ve tarımsal işleme sanayi çökmüştür. Gıda, tekstil ve deri sanayinde bir çöküş gerçekleşmiştir.

İki et işleme tesisi, iki kaşmir şirketi ve bir un fabrikası dışında tüm tarımsal aktiviteler özelleştirilmiştir. Devlete ait et işleme tesisleri (Bagahangain ve Darkhan) toplam et ihracatının yarısını ve ülkede işlenen etin %40’ını sağlamaktadırlar. Devlet acil durumlar için piyasa fiyatlarından tahıl, un ve saman almaktadır. Et ve un stratejik ürünler olarak belirlenmiştir. Günümüzde buğday tüketiminin üçte ikisi ithalatla karşılanmaktadır.

Devlet çiftliklerinin kapatılması ile 300 civarında küçük çiftlik oluşmuştur. Bu çiftlikler temelde mali yetersizlik ve yönetim eksikliği gibi sorunlar yaşamışlardır. 1989 yılında 800 milyon hektar alan ekilirken 2000 yılına gelindiğinde 209 milyon hektar ekilir hale gelinmiştir. Hektar başına üretim, özelikle buğday için azalmış ve Moğolistan gıda bağlamında kısmen dışarıya bağımlı hale gelmiştir. 1989’da 687.000 ton olan buğday üretimi özelleştirmelerden sonra 2001 itibariyle 138.700 tona düşmüştür. Moğolistan yıllık buğday tüketiminin yüzde 40’ını ithal etmenin yanında yüzde 30’u kadar da ABD ve Japonya’dan hibe şeklinde buğday yardımı almaktadır. Buğday 2004 yılında piyasada tonu 175.000 Tugrik’ten (146 dolar) satılmıştır. Bu uygulama buğday fiyatları üzerinde baskı uygulamaktadır.

Öte yandan, tarım ve hayvancılıkla uğraşan çiftçilere yönelik kredi verilmeye başlanmış ve üretimin pazara ulaşması için kimi tarımsal yardım programları uygulanmıştır. 1997’den sonra Yeşil Devrim programı çerçevesinde aile çiftliklerinde üretilen sebze miktarında artış olmuş, 1999’da başlayıp üç yıl süren ağır kış koşulları sebebiyle sektörün gelişimi sekteye uğramıştır.

Hükümet tarımdaki sürekliliğin sağlanabilmesinin hayvancılığın modernizasyonu ve toprağın kalitesinin artırılması ile mümkün olabileceği inancındadır. Günümüzde tarım ve işlenmiş tarım ürünü ihracatından sağlanan gelirler ülkenin toplam döviz gelirlerinin üçte birini oluşturmaktadır. Toplam istihdamın yaklaşık olarak yüzde 40’ı tarımdan sağlanmaktadır. 2002 yılında çıkarılan yasa ile toprakların uzun süreli kiralanması mümkün kılınmıştır ve özelleştirme süreci devam etmektedir. Hükümet çiftlik veya otlak satmamaktadır; Moğol vatandaşları veya yabancılar toprakların sadece uzun vadeli kullanma hakkını satın alabilirler. Yerel halka ayrıcalık tanınabilmektedir.

Tarımda kullanılan makineler eskidir ve bakıma ihtiyaçları vardır. Hemen hemen tüm makineler Sovyetler Birliği dönemine aittir ve traktörler ortalama 20 yaşındadır. En çok yenilenmeye ihtiyaç duyulan gereçler biçerdöverlerdir; keza traktörler için de piyasa da bir potansiyel mevcuttur. 1991’den sonra devlet bütçesi ile 88 traktör alınmıştır. Buna ek olarak, Japon yardımı çerçevesinde 99 adet Japon yapımı KUBOTA M1-100 traktörü ve 45 adet Rus SK-5 kombinası ithal edilmiştir. Bu makineler çiftçilere sübvansiyonlu fiyatlarla ve de uygun vade ile satılmıştır. Batı orijinli makineler hem kapasite hem de etkinlik bakımından Sovyet makinelerinden üstündür; fakat, Moğolistan koşullarına göre hem çok pahalıdırlar hem de fazla karışıktırlar. Öte yandan, Sovyet makineleri çabuk bozulmasına ve de kapasitesi düşük olmasına rağmen Moğol çiftçiler hem bu makinelerin kullanımına alışıktırlar hem yedek parçası fazladır hem de bu makineleri nasıl tamir edeceklerini iyi bilirler.

Gıda ve Tarım Bakanlığı 2006’yılında Çin’den 1.000 tane traktör almıştır.

Tablo: 18 Başlıca Zirai ve Hayvansal Ürünlerin Üretim Miktarı

Bin Ton 2003 2004 2005 2006 2007
Et, kesim ağırlığına göre 153 199 184 171 188.5
Dana 44 52 45 44 46.6
Koyun ve Keçi 81 98 93 88 107
Domuz 0 0 0.2 0.2 0.6
Deri (bin adet) 6134 6636 6929 6374 7219.3
At 256 317 328 273 269.1
Dana 469 424 404 383 410.7
Koyun 3435 3261 3038 2935 3498.5
Keçi 1578 2448 2793 2455 2807.3
Koyun yünü (Bin ton) 15 15 14.2 15.2 18.2
Kaşmir (Bin ton) 3 3 3.7 4.0 4.9
Süt (Bin ton) 347 406 425 450 465.6
Yumurta (milyon adet) 7 16 21 19 46.2
Tahıllar 165 139 75 138 114.8
Buğday 160 136 73 127 109.6
Patates 79 80 82 109 114.5
Sebze 60 49 64 70 76.4
Lahana 15 14 15 18 20.6
Pancar 25 12 15 15 16.4
Havuç 10 13 21 22 22.5
Soğan 2 2 2.8 3.0 3.4
Salatalık 2 2 2.4 2.9 0.3
Kaynak: Mongolian Statistical Yearbook 2007

2004 yılında Moğolistan gayri safi milli hasılasının %28.8’i tarımdan elde edilmiş ve tarım gelirlerinin %79.5’i ve ihracatın %30’u ise hayvancılıktan sağlanmıştır. 2006 yılında ise Moğolistan gayri safi milli hasılasının %18.7’si tarımdan elde edilmiştir. Tarım sektöründeki emek verimliliği ülke ortalamasının üçte biridir. Tarımsal üretimin dörtte üçü hayvancılıktan sağlanmaktadır. 2007 yılı itibari ile Moğolistan gayri safi milli hasılasının % 20.5 i tarımdan elde edilmiştir.

Moğolistan’ın %80’i ekilebilir alanlardan oluşmaktadır. Moğolistan’da 1.322.000 ha. alan tahıl üretim amacıyla kullanılabilmektedir. Öncelikli olarak üretimi yapılan tarım ürünleri arasında tahıl, patates, lahana, havuç, pancar, kuru soğan, sarımsak, salatalık, domates, kabak ve saman sayılabilir. Tahıl, özellikle buğday üretimi ülkenin kuzeyinde yoğunlaşmıştır. Moğolistan’ın buğday, un, patates ve sebze talebinin %30-50’sinin iç üretimle karşılandığı tahmin edilmektedir.

İç talep ve ihracata yönelik un fabrikası, bitki ilaçları, gübre ve yüksek kaliteli buğday tohumu satışı potansiyeli olan alanlardır. Hükümet buğday üretimini iç talebin
%60-70 ini karşılayacak şekilde artırmayı hedeflemektedir. Türkiye’den Moğolistan’a 1 tane un fabrikası satılmıştır ve 3 tane un fabrikası için sözleşme imzalanmıştır. Un fabrikası satışı Türk firmaları için potansiyel oluşturan alanlardan birisidir. Keza ülkede konserve ürün tüketimi artmaktadır.

Ülkede tüketilen buğday, un, meyve ve sebzenin büyük bir bölümü ithal edilmektedir. Ekonominin temeli hayvancılığa dayanmasına rağmen süt ve süt ürünleri bile ithal edilmektedir. Gıdada tüketimin ithalata dayanıyor olması Türkiye için bu alanı potansiyel haline getirmektedir. En önemli sorun nakliyedir. Ulaştırmanın 45 gün sürüyor olması ciddi bir engel olarak karşımıza çıkmaktadır. 40’lık bir konteynırın ortalama nakliye masrafı 3.500 dolar civarinda olmaktadır. Moğollar istedikleri ürünü dünyanın öbür ucundan ithal etmek konusunda oldukça başarılıdırlar, ancak üretim ve ihracat konusunda çok geridirler. Gıda ürünlerinin Moğolistan’a ihraç edilmesinin yanında özellikle süt ve süt ürünleri tesisi, et işleme tesisi, un fabrikası, makarna fabrikası, bisküvi fabrikası, çikolatalı mamuller fabrikası, şekerli mamuller fabrikası yatırım yapılabilecek alanlardır. Bu alanlarda üretim ya yoktur yada çok azdır ve tüketim ithalata bağlıdır.

MOĞOLİSTAN Hayvancılık

Moğolistan’da yaygın bir şekilde hayvancılık yapılmaktadır. Göçebe hayvancılık ülke ekonomisinin ve kültürünün temel unsurlarından biridir. 2007 yılı sayım sonucu hayvan varlığı şu şekildedir:

Toplam Canlı Hayvan Sayısı: 40.263.800
Keçi: 18.347.800
Koyun: 16.990.100
At: 2.239.500
İnek: 2.425.800
Deve: 260.600

Moğolistan et ihracatı açısından çok önemli pazarlara komşudur. Sibirya’nın büyük bir bölümü otlaklardan yoksundur ve protein üretimi sürekli bir sorun halindedir. Çin geniş otlaklara sahiptir; ancak, bu alanların büyük bir bölümü tahıl üretimine ayrılmıştır. Moğolistan ise hem geniş otlaklara hem de büyük hayvan sürülerine sahiptir. Büyük hayvan sürülerinin mevcudiyeti et ihtiyacı fazla olan Rusya, Çin, Kore ve Japonya pazarları ile bir arada düşünüldüğünde firmalarımız açısından et işleme ve süt ve süt ürünleri tesisleri kurmak bir fırsat olarak ortaya çıkmaktadır. Gerçi kotalar ve kimi sağlık düzenlemeleri komşular ile olan ticarette sıkıntılar yaratmaktadır. Örneğin, Rusya Moğolistan’dan yıllık et ithalatını 20.000 metrik ton ile sınırlamıştır. Bu Moğolistan’ın kısa zamanda doldurabileceği bir miktardır. Öte yandan hem Rusya’ya hem de Çin’e kaçakçılık yolu ile et satıldığı ifade edilmektedir. Dolayısıyla, sektörde işleme tesislerinin yenilenmesi ve üretimin artırılması için potansiyel mevcuttur. Sektörde etin depolanması için teknoloji, ambalajlama ve pazarlama teknikleri, kesim ve işleme teknikleri hakkında eğitim ve yatırım gereklidir.

Hayvancılıktan yılda 3.000 ton kaşmir, 15.000 ton koyun yünü, 6,6 milyon deri, 199.000 ton et ve 329.000 ton süt elde edilmektedir. Öte yandan deri, koyun ve deve yünü ihraç edilmektedir. Moğolistan dünya kaşmir üretiminin %20-25 sini karşılamaktadır ve dünyanın ikinci büyük kaşmir üreticisidir. Kaşmir sanayi toplam istihdamın yüzde 16’sını sağlamaktadır ve GSMH’nin yaklaşık %6’sını karşılamaktadır. Ham ve yıkanmış kaşmirin kilosuna 4.000 Tugrik (3.43 dolar) ihracat vergisi alınmaktadır. İhracat vergisi sebebiyle kaşmirin yarısı kaçak yollarla Çin’e satılmaktadır. Kaşmir ihracatta bakır ve altından sonra gelmektedir.

Ülkede 28 tane et işleme fabrikası mevcuttur ve bu fabrikalarda 70.000 ton et işlenmektedir. Son üç yılda üretim yöntemlerinde ve et işleme fabrikalarının teknoloji düzeylerinde artışlar olmuştur. 2001-2003 döneminde kurulan 8 fabrika sektöre yeni teknolojileri getirmiştir. Bu fabrikalardan 5 tanesinde günde 275 ton et üretilmekte ve Ulan Bator için 22.000 ton et depolanmaktadır. Aynı dönemde Darkhan, Erdenet ve Sukhbator şehirlerinde de toplam 4 tane fabrika açılmıştır. Et fabrikalarının kapasitelerindeki artışa rağmen bu fabrikalar kapasitelerinin %5-10’u arasında ihracat yapmaktadır. Üreticiler faiz oranlarının yüksek oluşu ve vadelerin kısa oluşu nedeniyle yeterince et işleyememekten ve teknolojilerini yenileyememekten bahsetmektedirler.

Hayvancılık sektöründe veterinerlik hizmetleri ve saman talebinin karşılanması şeklinde bir pazar mevcuttur.

1991 yılından sonra serbest ekonomiye geçilmesi ile birlikte hayvancılık sektörü ürünlerinin üretiminde, pazarlanmasında köklü değişiklikler yapılmıştır.

1991 öncesinde tarımsal üretimi devlet ve kolektif mülkiyete dayanan 300 den fazla kurum ve kuruluş yapmakta iken günümüzde hayvancılıkta üretimi 180 000 den fazla çiftçi ailesi, 300’e yakın firma yapmaktadır. Derinin işlenmesi devlete ait büyük fabrikalarda yapılırken serbest piyasa ekonomisine geçilmesi ile bu büyük fabrikaların çoğu mali sıkıntısı sebebiyle hammadde alamaz duruma gelmiştir. Ayrıca, teknik ve teknolojinin eskimesi, ürünlerin piyasada tutulamaması gibi nedenlerle deri fabrikaları çalışamaz hale gelmiştir. Moğolistan ekonomisinde hala önemli bir yeri olan hayvancılık sektörü, toplam istihdamın yaklaşık %50'sini ve GSYiH'nin %35'ini karşılamaktadır. Toplam ihracat içinde hayvancılık sektörünün payının yüzde 15 civarında oluşu büyük çoğunluğu göçebe olan ve hayvancılıkla uğraşanların elde ettikleri et, süt, yün ve derilerle büyük ölçüde kendi ihtiyaçlarını karşıladıkları anlaşılmaktadır.

1999 ve 2000 yıllarında yaşanan ve gündüz ısının -35 dereceye kadar düştüğü "zud" adı verilen kış felaketi esnasında ülkenin yüzde 60'ı ciddi biçimde etkilenmiş ve iki yılda ölen hayvanların toplam sayısı 5 milyona yaklaşmıştır. Denizden ortalama yüksekliği 1580 m. olan Moğolistan'da "zud" bir istisna olmamakla birlikte, felaketin iki yıl üst üste gerçekleşmiş oIması, ayrıca iki kış felaketi arasında kuraklık görülmesi, etkinin bu derece büyük olmasına yol açmıştır.

Yerel ve merkezi hükümet görevlilerinin katıldığı toplantılara; Japon, Rus ve İngiliz uzmanlar da davet edilmiş ve en önemli meselenin meralara zarar vermeden, Moğolistan'ın mevcut hayvan stokunun korunması olduğu belirtilmiştir.

Ayrıca, çeşitli yabancı kuruluşların temsilcilerinin de katılımıyla ayrı bir seminer gerçekleştirilmiştir. Mera kanununa yönelik yasa tasarıları üzerinde çalışma başlatılması; hayvancılıkla uğraşanların aynı zamanda çiftçiliğe özendirilmesi ve hayvan kalitesinin arttırılmasının kararlaştırıldığı seminerde, piyasadaki diğer aktörlere karşı güç birliği yapılabilmesi için kooperatiflerin tekrar canlandırılması ile hayvansal ürünleri işleyen küçük ve orta ölçekli işletmelerin daha fazla desteklenmesi gündeme gelmiştir.
Tarım ve hayvancılık konusunda, Asya Kalkınma Bankası'nın da desteğiyle, 20 milyon dolarlık "Yeşil Devrim" Projesi başlatılmıştır. Projenin temel amaçları arasında. "zud" felaketinin etkilerini bertaraf etmek; piyasanın gelişimine katkı sağlamak, ulusal üretimi arttırmak ve kırsal bölgelerin haberleşme ağını yenilemek bulunmaktadır.

Günümüzde hayvancılık sektörünün özellikleri:
• Sektörde hammadde ve ürünlerin fiyatının belirlenmesinde Çinli’ler hakimdir. Hayvancılıkta ham madde yoğunluğu mevsime bağlıdır.
• Hammadde toplamada yerleşim, ulaşım, telekomünikasyon, yol gibi alt yapı hizmetlerinin zayıf olması ek maliyet oluşturmaktadır.
• İç piyasada talep zayıftır ve Çin’in piyasada etkisi çok fazladır..

Hammadde toplanması ve yerleşimi

Deri ihracatının %99.5’i ham ve yarı işlenmiş deri olarak, sadece %0.5’i nihai ürün olarak ihraç edilmektedir.

Son 4 yıl içerisinde ortalama yıllık 8.3 milyon deri toplanmış, bunun %0,1’i (8,3 bini) deve derisi, %5.4’ü (448,2 bini) at derisi, %9.5’i (778,5) bini dana derisi, %26’ı (2.158,2 bini) keçi derisi, %59’u (4.907,6 bini) ise koyun derisidir. Küçük baş hayvan derisinin fazla olması ülkenin toplam hayvan sayısının %85’inin küçük baş hayvan olmasına bağlıdır. 2000 yılından itibaren toplanan deri sayısında azalma görülmektedir. 2000 yılında 10.181 milyon deri toplanırken, 2004 yılında sadece 5.905 milyon toplanmıştır. Toplam kesilen hayvanların %90’ının derisi toplanabilmektedir. Kalanını ise çiftçiler kendi ihtiyaçlarında kullanmaktadırlar.

Çiftçilerin deri satma yolları:
1. Sum merkezindeki alıcılara - % 17.8,
2. Aimag merkezindeki alıcılara - % 18,
3. Ulan Bator’daki alıcılara - %22.8,
4. Gezici alıcılara - % 40.3,
5. Gümrük ticareti - %1.1.

Deri sadece çiftçiler tarafından değil, et fabrikaları, et satan insanlar tarafından da piyasaya sürülmektedir.

Derinin kalitesi önemlidir ve hayvanın sağlıklı olması, otlaktaki bitki çeşidi, hayvanın yaşı gibi bir çok etkene bağlıdır. Derideki deformasyonlar:
1. Canlıyken,
2. Hayvan kesimi sırasında,
3. Stoklama ve nakliye sırasında oluşabilmektedir.

Moğolistan’da sürdürülen hayvancılık yöntemi ve iklimin -30, +30 derece periyodunda seyretmesi deri kalitesini olumsuz etkilemektedir. Dış parazit ve hastalıkla mücadele yetersizdir. Bu sorun acil olarak halledilmesi gereken bir konu olmakla birlikte maliyeti çok yüksek olmayıp kısa sürede bu sorunla baş edilmesi mümkündür.

Canlı iken oluşan deformeler hammadde iken belli olmamakla birlikte işlendikten sonra meydana çıkmaktadır. İşlenmiş deri üzerindeki deformelerin %69.45’i teknolojiden, %30.55’i ise hammadde deformasyonundan kaynaklanmaktadır.
Genelde mezbahalarda yapılan kesimlerde sorun yaşanmamaktadır. Kırsalda ve bireysel kesimlerde derinin soyulma tekniklerine uyulmadığı için çizik, bıçak kaçığı ve delikler oluşmaktadır ki bu da derinin kalitesini tamamen bozmaktadır. Bu konuyla mücadele etmek için yayın yöntemi ile halkı bilinçlendirmek ve mezbaha olmayan yerlere mezbaha açmak gerekmektedir.

Moğolistan’da küçük baş deri genelde kürk süet (double face) olarak kullanılmaktadır. Koyun derilerinde de parazit ve yara, bere oranı fazladır.

Moğolistan’da hazırlanan derinin %37,2’si kış aylarında, %5,6’sı ilkbaharda, %21,3’ü yazın, %35,9’u sonbahar aylarında hazırlanmakta ve yaklaşık olarak %60’ı donmuş halde nakliye edilmektedir.

Deri kalitesinin en yüksek olduğu zamanlar ise Temmuz ayının 20’si ile Ocak ayı arasındadır. Bu zaman içerisinde fiyatlar da 6000 – 7500₮ (5-6$) arasında iken bahar aylarındaki deri fiyatları 1500 – 2000₮ (1,3-1,7 $) arasında değişmektedir.

Ulan Bator’da deri “Emeelt” pazarında satılmaktadır ve burada 33 firma 300 stoklama yeri ile hizmet vermektedir. Bunların %60’ı devamlı açıktır ve 1.100 çalışanın %50’si Çinli’dir.

Deri fabrikalarının teknolojisi eskidir, yeni teknolojiyi de alamamaktadırlar. Oysa dünyada deri sektörü hızla gelişmektedir. Ülkede üretilen deri ürünlerinin %60’ı ayakkabı, %10-15’i hazır giyim, %1-2’si eldiven olarak üretilmektedir.

Derinin çiftçiden alındıktan sonra 3-4 el değiştirdikten sonra son ürün haline gelmesine kadar geçen süre içinde sağlanan karın %35’ini küçük alıcılar, %16’sını toptancılar, %49’unu Çinli’ler elde etmektedirler. Yani aşama çoğaldıkça fiyat artmaktadır.

Yünün büyük bir bölümü halı üretiminde kullanılmaktadır. 45 tane yün işleme şirketi, 2 halı üreticisi firma ve 1 battaniye üreticisi mevcuttur.

4.3. Sanayi


Tablo:19 İmalat Sanayi


Sektör 2003 2004 2005 2006
2007
Toplam (ABD Doları) 691.822.765 991.996.963 1.216.203.817 1.849.953.350
2.190.482.228
Madencilik 371.956.389 652.557.702 811.843.000 1.266.069.635 1.484.904.220
Kömür işletme 42.576.973 52.226.506 60.937.510 72.661.323 93.491.199
Petrol ve doğal gaz 4.348.277 5.495.191 9.114.771 21.029.346 44.891.063
Metal madenciliği 300.036.808 578.480.513 718.635.352 1.113.892.199 1.308.176.149
Diğer madencilik ve taş ocağı 24.994.331 16.355.492 23.155.684 33.922.561 38.345.779
İmalat sektörü 195.879.023 209.387.127 249.216.929 413.948.091 531.641.234
Gıda ve meşrubat 69.593.982 77.462.376 86.452.282 119.022.222 153.594.327
Sigara 1.846.489 - 1.935.020 1.942.408 1.006.066
Tekstil 45.348.713 53.125.021 54.812.780 131.587.701 127.075.273
Giysi ve kürk işletme 41.097.863 31.459.001 25.937.012 25.932.531 25.085.441
Deri işletme. Saraciye ve ayakkabı 684.954 262.696 504.564 11.529.294 6.308.954
Ahşapçılık ve ahşap mamuller 3.022.503 4.970.136 6.588.215 6.116.709 3.913.876
Basın yayın ve reprodüksiyon 6.388.836 7.356.673 6.871.037 9.781.000 8.767.857
Kağıt, kağıt ürünlerinin üretimi 645.530 1.874.135 2.431.867 4.044.529 2.031.442
Kimyasal mamul üretimi 3.416.049 3.400.202 3.904.398 4.246.310 6.116.969
Metal olmayan diğer mineralle yapılan mamul üretim 8.612.124 7.437.152 12.097.012 19.995.165 24.364.149
Demir üretimi 9.315.307 17.446.516 41.803.319 68.437.489 164.985.133
Demir mamulü üretimi 575.491 762.865 1.673.029 4.963.358 2.312.543
Makina üretimi 86.350 298.633 82.323 36.895 43.489
Elektrik malzeme üretimi - 170.154 432.946 706.191 791.695
Radyo.TV ve iletişim mamulleri üretimi 537.811 112.198 - - -
Medikal araç gereç. ölçü aletleri ve saat üretimi 1.036.982 1.201.620 1.185.062 1.459.626 868.763
Diğer taşıma aracı üretimi 938.509 1.161.802 1.390.041 1.528.329 1.561.177
Mobilya 811.426 885.946 970.124 1.661.747 818.694
Elektrik. su tesisi ve termal enerji üretimi 123.987.353 130.052.134 155.143.486 169.935.623 173.936.774
Elektrik. termik ve buhar üretimi 113.490.100 118.584.950 139.103.319 149.716.369 153.024.778
Su arıtma (temizleme) 10.497.253 11.467.184 16.040.165 20.219.253 20.911.996


1991 öncesinde tamamen kamu mülkiyetinde olan sanayi sektörü Sovyet modeline dayanıyor ve ticaretin büyük bir bölümünü COMECON ülkeleri ile yapılıyor iken COMECON dağıldığında Moğol sanayisi yatırım ve girdiden mahrum kalmıştır. Pazarını kaybeden sanayi derin bir kriz yaşamış, 1991’den sonra büyük sınai kuruluşlar özelleştirilmiştir. Bununla birlikte, devlet hala çok sayıda işletmenin temel ortağı halindedir. Yatırım, hammadde ve yeni teknolojinin yetersiz oluşu sebebiyle ekonominin genişleme dönemine girmesi yavaş olmuştur. Keza, yüksek kurumlar vergisi ve yüksek faiz oranları da diğer sorunlar oluşturmuştur. 1997’de yeni bir özelleştirme programı uygulanmış fakat uygulanan muhalefet nedeniyle başarısız olmuştur. Buna rağmen günümüzde hükümet özelleştirme ve yabancı yatırımın destekçisidir.

İmalat sanayi içerisinde öne çıkan alt sektörler ve imalat sanayi içindeki payları sırasıyla gıda işleme (%12,6), tekstil (%12,7), deri ürünleri (%3,8) ve kimyasallardır.

Sektörel yapıya bakıldığında hayvancılık sektörüyle ilişkili ürünlerin ilk sıralarda yer aldığı görülmektedir. Et ve mandıra ürünleri, tabakhane ürünleri, deri ve kürk ürünleri, kaşmir, yün eğirme ve dokuma, yünlü giysiler, battaniye ve halılar en önemli imalat sanayi ürünleridir. İklim sebebiyle hayvancılık dışında tarıma dayalı sanayi yok denecek kadar azdır. Meşrubat, un ve unlu mamuller göreceli olarak gelişmiş alanlardır.

Kaşmir işleme fabrika sayısı 2000 yılında 48 iken bunların 39’u kaşmir’in ilk aşama işlemesini yapan fabrikalardır. 2003 yılında fabrika sayısı 85’e ulaşmıştır; bu fabrikaların 43’u tam işleme yapan fabrikalardır. Nihai ürün olarak üretilen kaşmir miktarının iki katı artış göstermiş olmasının sebebi 2001 yılından itibaren ham kaşmirin yurt dışı satışına ihracat vergisi konulmuş olmasıdır. Ayrıca, nihai ürün üretim fabrikaları gümrük ve katma değer vergisinden muaf tutulmuştur.

2003 yılında:

Kaşmir iplik üretimi %94,9 oranında
Kaşmir dokuma üretimi %18,2 oranında
Kaşmir battaniye üretimi 3,6 kat
Deve tüyünden battaniye üretimi 2,2 kat artmıştır.

Yün işleme sektöründe 1999 yılında 14 fabrika mevcut iken 2003 yılına gelindiğinde fabrika sayısı 53’e yükselmiştir. Koyun yünü, deve yünü, manda tüyünün hazırlanma standardı uluslararası standartlara uygun olarak yeniden belirlenmiştir. Halı fabrikaları Avusturya devletine olan borç sorununun çözülmesiyle faaliyetlerini normal olarak sürdürmektedir.

Hayvansal kökenli hammadde ihracatına yasak konulması ile hammadde ihracatı 1999 yılına göre %68-90 oranında azalarak, yarı işlenmiş deri üretimi ve ihracatı artmıştır.

Konfeksiyon Sektörü

Konfeksiyon sektörü 20.000 kişiyi istihdam etmekte ve ülke ihracatının yaklaşık yüzde 30’unu sağlamaktadır. Sektör 2005 yılında kotaların kalkması ile birlikte ciddi bir darbe yemiştir. Bu alanda faaliyet gösteren firmaların çoğu kotaların mevcudiyetini avantaja çevirmek amacıyla gelen Çin yatırımıdır. Sektör üretiminin büyük bir bölümünü ABD ve AB’ye ihraç etmektedir. Kotaların kalması ile faaliyetteki fabrikaların birer birer kapanıp Çin’e taşınacağı düşünülürken Moğolistan Hükümeti ve Avrupa Birliği Komisyonu arasında Moğolistan’ın GSP+ rejiminden faydalanan ülkeler listesine alan bir anlaşma imzalanması ve bu anlaşma ile tarım ve konfeksiyon ürünlerini de kapsayan yaklaşık 7200 farklı Moğolistan menşeli ürünün Avrupa Birliği’ne sıfır gümrükle girebilme imkanının tanınması Moğolistan konfeksiyon sektörünü yok olmaktan kurtarmış ve fabrikaların sökülmesi sürecini durdurmuştur.

İnşaat Sektörü

1989 yılında zirveye ulaşan inşaat sektörü o dönemde gayri Safi Milli Hasıla’nın yüzde 10’unu oluşturmakta iken 1980’lerin sonlarında Sovyetler Birliği’nin çökmesi ile birlikte Sovyet desteği ile yapılan çok sayıda inşaat projesi durmuştur. 1996’daki seçime kadar tüm inşaat faaliyetleri devlet tarafından gerçekleştirilmiş, 1998’de inşaat sektörü büyük bir oranda özelleştirilmiştir. Günümüzde inşaat sektöründe bir patlama yaşanmaktadır; bu, kısmen yeni inşaatların yapılmasından kısmen de evlerin yenilenmesi çalışmalarından kaynaklanmaktadır. Son birkaç yıl içerisinde konut sektörüne yerli ve yabancı yatırımcılarca toplam 100 milyon dolarlık yatırım yapılmıştır . Konutların yenilenmesi bu alanda faaliyet gösteren firmalarımız için önemli bir ihracat potansiyeli doğurmaktadır.

Son yedi yıl içerisinde başkent Ulan Bator’un nüfusu 450.000’den yaklaşık 1 milyona ulaşmıştır. 2010 yılında başkentin nüfusunun % 60 oranında artması beklenmektedir. Bu ise konut ihtiyacında ciddi bir artış anlamına gelmektedir.

Moğolistan’da 100 mimarlık ve mühendislik şirketi ve 800’ün üzerinde inşaat şirketi mevcuttur. Bunlardan yaklaşık 40 tanesi hem inşaat hem de inşaat malzemeleri ithalatı ile uğraşan büyük şirketlerdir. Özel sektör konut, alış-veriş merkezi ve oteller yaparak bu alandaki yeterliliğini göstermektedir. Bununla birlikte, inşaat şirketlerinin teknik bilgileri zayıftır ve inşaat tekniklerinin nasıl uygulanacağını yeni öğrenmektedirler. Özellikle soğuk havalarda inşaat yapımı, ısıtma ve havalandırma sistemlerinin kurulmasında zayıftırlar.

Sektör özellikle aşırı soğuk havalarda inşaat yapabilen şirketler için önemli fırsatlar sunmaktadır. Uluslararası donör kuruluşlarca finanse edilen büyük ölçekli alt yapı yatırımları da sektörün umut vaat eden yanlarındandır. Öte yandan, inşaat malzemeleri tüketimi ithalata dayanmaktadır ve yakın gelecekte de bunun devam edeceği görülmektedir. Türk inşaat şirketlerinin kaliteleriyle sektörde rahatlıkla yer alabileceği düşünülmektedir.

Ülke inşaat sektöründe kullanılan ham maddeler göz önüne alındığında zengin doğal kaynaklara sahiptir. Bu kaynaklar hem Moğolistan pazarı için hem de daha çok kar sağlayabilecek Çin pazarı için üretilebilir.

Moğolistan’da faaliyet gösteren çok sayıda mühendis ve işletmeci komünist dönemde eğitim almışlardır. Bilgisayar destekli inşaat teknikleri eğitimi ve yabancı dil bilgisi sektörün ihtiyaçlarındandır. Uluslararası standartlar ve depreme dayanıklı inşaat konusunda bilinçlenme gereklidir. Uzmanlar tarafından Ulan Bator’da maksimum 7 Richter ölçeğinde depremin gerçekleşmesinin mümkün olduğu ifade edilmektedir.

4.4.Ulaştırma ve Telekomünikasyon

2005 yılının başında ‘Milenyum Yolu’ adlı proje Parlamento tarafından onaylanmıştır. Bu projenin amaçları yerel halk için uygun bir ulaşım sağlamak, pazar ilişkilerini güçlendirmek ve Moğolistan’ı Asya ve Avrupa’ya bağlayan bir yol oluşturmaktır. Bu projenin uygulaması hemen hemen başlamak üzeredir. Hükümet bu proje ile Asya ve Avrupa yol şebekesine bağlanmanın yanında okyanusa ulaşmayı da hedeflemektedir. Günümüzde Moğolistan uluslararası taşımacılığı Trans-Sibirya tren yolu ve Çin tren yolu üzerinden gerçekleştirmektedir.

Alt yapı sektörü Moğolistan’da istihdamın %10’unu ve GSYİH’nin %17’sini sağlamaktadır. Bu sebeple hükümet bu sektöre özel önem vermektedir ve yabancı yatırımcıların ilgisini bu sektöre çekebilmek için çalışmaktadır. 2004’te 21,6 milyon ton yük (14 milyon tonu tren, 7,6 tonu karayolu ve 1900 tonu uçak ile) taşınmıştır. Aynı dönemde 4,3 milyon kişi trenle, 300.000 kişi de hava yolu ile seyahat etmiştir. Moğolistan demir yollarının kapasitesinin artırılması için ivedilikle önlem alınması gerekmektedir.

4.5.Ticaret

Ticaret İle İlgili Yasa ve Düzenlemeler

Moğolistan’ın ticaret ile ilişkili yasaları, yatırımlarla ilgili yasaları ve politikaları 1997 yılında Dünya Ticaret Örgütü’ne üye oluşu ile birlikle çok taraflı ticaret sisteminin gereklerini karşılayabilmek maksadıyla yenilenmiştir. Yeni yasalar serbest bölgeler, standartlar, sağlık, gıda güvenliği, eczacılık, markalar ve coğrafi işaretler, teknoloji transferi, işletme kayıt ve lisanslaması, iflas, KDV, sivil ilişkiler (Sivil Kod 2002), kamu alımları, sigorta, posta hizmetleri, toprak mülkiyeti konularını kapsamaktadır.

100 milyon Tugrik’i geçen (yaklaşık 83 bin dolar) ihalelere yabancıların girmesi yasal olarak engellenemez. Devlet 1995’ten bu yana 270 milyon dolar mal ve hizmet almıştır, bunun %65’i alt yapı, %8’i Kamu İktisadi Teşebbüsleri ve %6,5’i yerel yönetim ihaleleri şeklinde dağılmıştır.

Ticaret İle İlgili Temel Yasalar

Gümrük Yasası 16 Mayıs 1996

Gümrük Vergileri Yasası 20 Mayıs 1996

Özel Vergi Yasası 21 Ocak 1993

Belirli Ürünlere Uygulanacak İhracat Vergisi Yasası 29 Mart 1996

Serbest Bölgeler Yasası 28 Haziran 2002

Altanbulag Serbest Bölgesinin Yasal Statüsü Yasası 02 Temmuz 2000

İstikrar Anlaşması Modelini Onaylayan Hükümet Kararı 24 Mart 2001

Telif Hakkı Yasası 22 Haziran 1993

Patent Yasası 25 Haziran 1993

Ticari İsimler ve Markalar Yasası 19 Aralık 1996

Haksız Rekabeti Önleme Yasası 12 Mayıs 2000

Kamu Alımları Yasası 14 Nisan 2000

Moğolistan Anayasası 13 Ocak 1992

Sivil Kod 10 Ocak 2002

Şirketler Yasası 02 Temmuz 1999

Lisanslama Yasası 01 Şubat 2001

Turizm Yasası 05 Mayıs 2000
Bankacılık Yasası 03 Eylül 1996

Merkez Bankası Yasası 03 Eylül 1996

Parasal Ödemeler Yasası 12 Mayıs 1994

Mevduat, Borç ve Bankacılık İşlemleri Yasası 31 Ekim 1995

Bankacılık Dışı Finansal İşlemler Yasası 12 Aralık 2002

Tahvil Yasası 02 Kasım 1995

Sigorta Yasası 05 Aralık 1997

Muhasebe Yasası 13 Aralık 2001

Hisse Senetleri Yasası 13 Ekim 1994

Telekomünikasyon Yasası 16 Kasım 1995

Enerji Yasası 01 Şubat 2001

Madencilik Yasası 05 Haziran 1997

Petrol Yasası 18 Ocak 1991


Fikri Mülkiyet Hakları

Moğolistan Dünya Ticaret Örgütü’ne üye olunca TRIPS’in tüm koşullarını uygulamayı kabul etmiştir. 1993’te kabul edilen Patent ve Telif Hakkı Yasası TRIPS ile uyumlu hale getirmek maksadıyla 1999’da değişikliğe uğramıştır. Parlamento 2002 yılında Dünya Fikri Mülkiyet Hakları Örgütü (WIPO) Telif Hakkı Anlaşmasını kabul etmiştir. Başbakan yardımcısına bağlı olan Fikri Mülkiyet Ofisi bu yasaların uygulanmasından sorumludur. Keza, Ofis anlaşmazlıkların hallinden de sorumludur. Taraflar ofisin kararı üzerinde hemfikir değilse karar mahkemeye taşınabilir.

Telif ve İlgili Diğer Haklar

1993 yılında yayınlanan Moğolistan Telif Yasası ilgili hakların korunması ve ortaya çıkacak sorunların nasıl hallolacağını düzenler. Bir yazarın çalışmasını kayıt altına aldırabileceği gibi kayıt altına aldırmadan da telif hakkını koruması mümkündür.


Patent

Patent yasası ile başvuru formunun doldurulduğu tarihten başlayarak patent 20 yıl boyunca korunur. Patent başvuruları Fikri Mülkiyet Ofisi’ne yapılır. Patent başvurusu yapılırken başvuru yazısı, icadın tanımı ve patent talebi gereklidir. Tüm koşullar sağlanmış ise Fikri Mülkiyet Ofisi başvuru tarihinden itibaren en fazla 20 gün içerisinde belgeleri onaylar. Ofis patentin verilip verilmeyeceğine dokuz ay içerisinde karar verir. Başarılı başvurular yayınlanır, üç ay içerisinde itiraz eden olmaz ise patent verilir.

Markalar

Markalar ve Coğrafi İşaretler Yasası 2003’te yürürlüğe girmiştir. Yeni yasa ile ticari markalar, hizmet markaları, kolektif markalar ve sertifikasyon markaları koruma altındadır. Fikri Mülkiyet Ofisi başvuruları değerlendirir ve markaları kayıt eder. Markalar 10 yıllığına kaydedilir, sonrasında yeniden kayıt edilmesi gerekmektedir. Yerli ve yabancı hem gerçek kişiler hem de tüzel kişiler markaların kayıt edilmesi için başvurabilir. Başvurular Moğolca yapılmak zorundadır. Ofis ticari markanın kayıt edilip edilmeyeceğine başvurudan itibaren 12 ay içerisinde karar verir, bu süre 6 ay daha uzatılabilir. Bir ticari marka kabul edildiğinde ofis bu markayı ticari marka sicilinde kaydeder ve bir sertifika yayınlar.

Ticari Mahkemeler

Kurallar bellidir, bölge mahkemesinde dava açılır ve bölge mahkemesi kararını verir. Her iki taraf da Ulan Bator Şehir Mahkemesi’nde kararı temyiz talebinde bulunabilir, mahkeme kararı onaylayabilir veya tekrar görüşmek üzere bölge mahkemesine yollayabilir. Karara karşı çıkanlar davayı son yargı mercii olan Moğolistan Ulusal Yüce Mahkemesi’ne taşıyabilirler. Hukuk sistemindeki sorunlardan bir tanesi ticaret kanununda yaşanan sürekli değişikliklerdir. Şayet yasada boşluk varsa yargıcın yasa yaratma yetkisi ya yoktur ya da çok sınırlıdır. Yargıçların büyük bir bölümü eğitimlerini Sovyet döneminde almışlardır ve serbest ticareti tamamen benimsemiş değillerdir. Bunun yanında batıda eğitim almış ve çağdaş ticari prensipleri öğrenerek yetişmiş genç hakimler de mevcuttur.

4.6. Hizmetler

Hizmetler sektörü önemli ölçüde büyüyerek GSYİH içindeki payı yüzde 60’lara ulaşmıştır. Bu sektörün en büyük alt sektörü toptancılık ve perakendeciliktir, ardından ulaştırma, depolama, iletişim, mali hizmetler ve elektrik, gaz ve su gelmektedir. Hizmetler sektöründeki emek verimliliği tarım ve imalat sanayinden fazladır.

Mali Sektör

1993 yılında sabit dolar kuru sisteminden dalgalı kur sistemine geçilmiştir. Döviz kuru piyasadaki arz ve talebe göre belirlenmektedir. Bununla birlikte BOM zaman zaman kurdaki dalgalanmaları önlemek maksadıyla piyasaya müdahale etmiştir. Banka herhangi bir döviz kurunu hedeflememektedir ve Tugrik’in değeri piyasada belirlenmektedir.

Altın piyasası 2002 yılında serbestleştirilmiştir; BOM tek alıcı değildir; bununla birlikte altının büyük bir bölümünü BOM almaktadır.

1990’larda gerçekleştirilmeye çalışılan bankacılık sektörü yeniden yapılandırma çabaları yaşanan üç bankacılık krizi ve bazı bankaların kapatılması sebebiyle başarılı olamamıştır. Bununla birlikte, 2000 yılından sonra gerçekleştirilen bankaların yeniden yapılandırılması ve özelleştirme gibi mali reformlar önemli mesafe kat edilmesini sağlamıştır. 2001 yılından itibaren bankalar için minimum sermaye gereği 4 milyar Tugrik (yaklaşık 3,3 milyon dolar) olarak belirlenmiş, 2006 yılında ise 8 milyar Tugrik’e çıkarılmıştır. Şu an faaliyet gösteren 17 bankadan sadece 8’i sermayesini 8 milyar Tugrik’e çıkarmıştır . Diğer bankaların birleşme yoluna gitmesi beklenmektedir.

Trade and Development Bank (TDB) 17 ticari bankanın en büyüğüdür. 2002 yılında özelleştirilen TDB bir Amerikan-İsviçre konsorsiyumu tarafından satın alınmıştır. Banka uluslararası işlem hacmi itibari ile de Moğolistan’ın en büyük bankasıdır. Sektörün diğer önde gelen bankaları Golomt Bank ve Khaan Bank’tır. Khaan Bank’da özelleştirilmiş bir bankadır ve Japonlar tarafından alınmıştır. 114 tane banka dışı mali kurum vardır.

Yabancılar bankalarda hesap açtırılabilirler, bunun için pasaportun ibraz edilmesi gerekmektedir. Yabancı bir şirketin hesap açtırması içinse FIFTA’ya kayıt edilmesi, Maliye Bakanlığı’nca onaylanması ve hesap açma talebini içeren bir yazı gerekmektedir.

Karların transferi için çok gelişmiş bir bankacılık sistemi olmamakla birlikte Moğolistan’ın kazançların transferi konusunda son derece liberal bir rejimi vardır. Bugüne kadar işadamlarından karların, hasılatın, ana paranın transferi konusunda hiçbir şikayetle karşılaşılmamıştır. Döviz bulunmasında bir sıkıntı yaşanmamaktadır. Hükümet ülke içinde ve ülke dışına yönelik olarak paranın serbestçe hareket etmesi taraftarıdır; bunun istisnası olarak yabancıların döviz cinsinden edindikleri faizden %20 oranındaki kesinti yapılarak vergi idaresine aktarılmasıdır. Para transferinin yapılması genellikle 2-3 gün almaktadır. Para transferinden banka bir komisyon almaktadır.

TDB çek bozmaktadır; ancak, bu süreç bir ay kadar almaktadır.

Moğolistan’da serbest kur rejimi geçerlidir ve kur istikrarlı bir şekilde 1$=1165 Tugrik civarında dalgalanmaktadır. Döviz büfelerinde, bankalarda ve otellerde döviz bozdurulabilir.

Moğolistan’da Uluslararası Hizmet Veren Bankalar

Trade and Development Bank
Tel: (00 976 11) 321171
327020
312362
Fax: (00 976 11) 325449
325685
E-mail: tdbmts@magicnet.mn

Agricultural (Khaan) Bank of Mongolia
Tel: (00 976 11) 457880
Fax: (00 976 11) 457880
E-mail: infokhan@khanbank.com

Golomt Bank
Tel: (00 976 11) 311971
Fax: (00 976 11) 312307
311958
E-mail: mail@golomtbank.com

Xac Bank
Tel: (00 976 11) 318185
Fax: (00 976 11) 328701
E-mail: bank@xacbank.org
Web:www.xacbank.org

Capitron Bank
Tel: (00 976 11) 327550
Fax: (00 976 11) 314111
E-mail: info@capitronbank.mn

Capital Bank
Tel: (00 976 11) 312531
Fax: (00 976 11) 310833
E-mail: info@capitalbank.mn

Mongol Post Bank
Tel: (00 976 11) 310103
Fax: (00 976 11) 328 501
E-mail: post_bank@mongol.net

Savings Bank
Tel: (00 976 11) 318724
Fax: (00 976 11) 318724
E-mail: savbank@magicnet.mn

Turizm

Moğolistan son iki yıl içerisinde turizmi geliştirmek maksadıyla çeşitli kampanyalar düzenlemiştir. Bu çerçevede, 2003 yılını Moğolistan’ı ziyaret yılı ve 2004 yılını da Moğolistan’ı keşif yılı ilan etmiştir. Moğol İmparatorluğu’nun kuruluşunun 800’üncü yıldönümü olması nedeniyle 2006 yılında çeşitli etkinlikler düzenlenmiştir. Bu sebeple, 2006 yılında turist sayısında önemli bir artış gerçekleşmiştir.

Moğolistan’ın el değmemiş ıssız doğası ve geleneksel göçebe yaşam biçimi turistleri çeken başlıca unsurlardır. Ülke av turizmi içinde ideal olanaklar sunmaktadır.

Orhun vadisinde bulunan Karakurum ve Karabalgasun antik şehirleri, Bilge Kağan ve Kül Tigin külliyeleri ile Erdenezu Budist Manastırı önemli turistik mekanlardır. Her yıl Temmuz ayında düzenlenen Naadam Festivali, Gobi Çölü’nde bulunan dinozor kalıntıları ve Göktürk’ler döneminden kalma taş kalıntılar turistleri cezbeden diğer unsurlardır.

Yol, Ulaştırma ve Turizm Bakanlığı’ndan edinilen verilere göre 2006 yılında 385.989 kişi Moğolistan’ı ziyaret etmiştir. Turistlerin 239.763’ü Asya’dan, 23.741’i Avrupa’dan, 13.905’i Amerika’dan, 79.163’ü Rusya’dan ve 25.364’ü diğer ülkelerden gelmiştir. Moğolistan turizminin temeli macera ve kültür turizmine dayanmaktadır. Gelen turistler Moğolistan’daki fosil kalıntılarını, Moğolistan’ın efsanevi tarihini, tapınaklarını ve göçebe kültürünü görmek için Moğolistan’ı ziyaret etmiştir. Bununla birlikte, uzun ve oldukça soğuk süren kış turizm sezonunu kısıtlamaktadır. Ayrıca, turizm altyapısının da yenilenmeye ihtiyacı vardır. 1990-2001 arasında yapılan yabancı yatırımların yüzde beşi turizme yapılmıştır. 2007 yılı itibari ile 456.347 kişi Moğolistan’ı ziyaret etmiştir. 2007 yılında, turistlerin 212.280 i Çin’den, 100.695 i Rusya’dan, 17.365 i Japonya’dan, 12.322 i ABD’den, 44.814 i Kuzey Kore’den gelmiştir.

4.7. Enerji

Sert iklimi sebebiyle Moğolistan’ın enerji ihtiyacı fazladır. Nüfusun üçte ikisine elektrik ulaşmaktadır. Maksimum elektrik üretme kapasitesi 3.100 GWh’tır. 4 adet kömürle çalışan enerji santrali üç büyük şehre elektrik sağlamaktadır. Bu santrallerin ikisi başkent Ulan Bator’da, diğerleri ise Darkhan ve Erdenet’tedir. Enerji sıkıntısı olduğunda Rusya’dan elektrik alınmaktadır. Keza, Çin’den de elektrik ithal edilmektedir. Elektriğin bir kilovatı 42 sent tir. Bir kilovat elektriğin maliyeti 55-65 sent arasında olmasına rağmen elektrik maliyetinin altında fiyatlandırılmaktadır.

4.8.Doğal Kaynaklar

Madencilik sektörü ülkenin en önemli sektörü niteliğindedir. Endüstriyel çaplı ilk madencilik çalışmalarına XX. yüzyılın başlarında başlanmıştır. Altın madenciliği 1901’de, kömür madenciliği 1912 yılında başlamıştır. Moğolistan sınai çıktısının %50’si madencilik sektöründen elde edilmektedir. Moğolistan’da 80’in üzerinde maden rezervi tespit edilmiştir. Ancak, bu madenlerden sadece tren yolu üzerindekiler değerlendirilmektedir. Zengin maden kaynakları yabancı yatırımcıların ilgisini bu alana çekmiştir. En çok çıkarılan madenler bakır, altın ve fluorite olmuştur; bununla birlikte, uranyum, kömür, tungsten, molybdenum, fosfor, çinko da mevcuttur.

Asya’nın en büyük bakır madeni Moğolistan’dadır; buna ek olarak dünya fuorspar üretiminin %3,4’ü (2002), altın üretiminin %0,5’i (2002) ve kömür üretiminin %1’i (2000) Moğolistan’da gerçekleştirlmiştir. Günümüzde Moğolistan’da 80 çeşit maden olduğu bilinmektedir. Son yıllarda madencilik araştırmalarında hızlı bir artış olmuştur; buna rağmen Moğolistan’ın %70’i hala madencilik keşfi ve lisanslaması için beklemektedir.

Madencilik Moğolistan’ın en önemli sektörüdür ve bu sektörde 12.000 den fazla kişi çalışmaktadır; öte yandan kayıt dışı istihdam da eklenince bu sayının iki katına çıktığı tahmin edilmektedir. Toplam doğrudan yabancı yatırımların %46’sı, ihracat gelirlerinin %43’ü bu sektörden gelmektedir. Bu alandaki yasal düzenlemeler ve ülkenin Rusya ve Çin Halk Cumhuriyeti ile komşu olması madencilik sektörünü yabancı yatırımcı için bir cazibe merkezi haline getirmektedir. Hızla büyüyen Çin ekonomisinin hammadde ihtiyacı Moğolistan’ın bakır, ve diğer madenlerden yapılan ihracatına ivme katmış ve Moğolistan Çin’in önemli bir tedarikçisi haline getirmiştir.





Tablo:20 Yıllar İtibariyle Moğolistan’da Üretilen Belli Başlı Madenler

Ürün adı Ölçü birimi 2001 2002 2003 2004
2005
2006
2007
Katot bakırı, %99 Ton 1.476
1.499
1.341
2.376
2.474 2.618,4 3.006,5
Yoğunlaştırılmış bakır, %35 Bin ton 381
376
372
371
361.6 370.5 371.9
Yoğunlaştırılmış molibdenyum, %47 Ton 3.028
3.384
3.836
2.428
2.528 2.987 4.209,1
Yoğunlaştırılmış Kalsiyum Flüorürü (mermer benzeri bir çeşit taş) Bin ton 203
160
198
148

134.1
137.6
131.8
Altın (saf) Kg 12.059
10.637
10.837
19.418
24.121,9 22.561,3 17.472,5
Ham petrol Bin varil 82.8
139.2
183.0
215.7
200.7 366.8
850.2


Maden yataklarından en çok bilineni 2001 yılında keşfedilen Oyu Tolgoi’daki bakır ve altın yataklarıdır. Günümüzde çıkarılan madenlerden en ekonomik olanları altın ve flourite dir.

1997’de çıkarılan Madencilik Yasası ile madencilik lisansı almak için basit ve hızlı prosedürler oluşturulmuştur. Bu yasa ile bir keşif lisansı 10 günde alınabilmektedir. Lisans başvurusu ise 20 günden az sürmektedir. Buna ek olarak madencilik lisansının ve işlemlerinin %100 yabancı mülkiyetinde yapılmasına izin verilmektedir. Kazançların ve kar paylarının ülke dışına çıkarılmasında hiçbir sınırlama yoktur. Keşif lisanları 7 yıllığına alınabilirken, madencilik lisansları 100 yıllığına alınabilmektedir. Rekabeti artırmak ve yabancı yatırımcıyı cezp etmek için hükümet %10 oranındaki altın vergisini kaldırmıştır.

2001 yılından bu yana keşif lisanslarının sayısı beş kat artarken, lisanslanan alan yüzde 500 oranında artmıştır. Günümüzde 2.595 adet keşif lisansı mevcut bulunmaktadır. Bu lisanlar Moğolistan’ın yüzde 26’sını yani 40 milyon hektar alanı kapsamaktadır. 2000 yılında 6 milyon dolar civarında olan keşif harcamaları 2004 yılına kadar 35,5 milyon dolara ulaşmıştır. Moğolistan’da faaliyet gösteren uluslararası şirketler ve yabancı yatırımcılar şunlardır:

• Anglogold
• Cameco Corp
• Ivanhoe Mines
• Rio do Vale Doce
• QGX
• Soco Tamsag
• Rock oil
• Boroo Gold
2003 yılı itibari ile 31 ülkeden 230 şirket Moğolistan’ın madencilik sektörüne 157 milyon dolar yatırım yapmıştır.

Sektöre yatırım yapan yabancı yatırımcılar Moğolistan Madencilik Yasasının dünyadaki örnekleri arasındaki en iyi madencilik yasası olduğunu ve yatırımcılara açık bir şekilde tanımlanmış istikrarlı bir yasal ortam hazırladığını dile getirmektedirler. Ayrıca, yatırım koşullarının tatminkar olduğunu ve diğer Asya ülkelerine nazaran bürokrasinin daha az olduğunu söylenmektedir. Bununla birlikte, keşif sonuçlarının teşvik edici olmasına rağmen sonuçların beklendiği kadar karlı olmayabileceğini, dolayısıyla yatırım yaparken acele etmemek gerektiği de dile getirilmektedir. Sektörün temel sorunu alt yapının yetersiz oluşudur.

Madencilik için bazı siyasetçiler ve bürokratlar katı performans kriterleri getirmek istemektedir. Aksi takdirde elinde madencilik lisansı bulunanların ellerindeki hakların kötüye kullanabilecekleri endişesi mevcuttur. Madencilikle uğraşanlar bu durumun maliyetlerini artırabileceğini düşünmekle birlikte bu uygulamaya karşı çıkmamaktadırlar. Başka bir sıkıntı ise merkezi idarenin izin verdiği maden işletmesine yerel idare karşı çıkabilmesidir.

Moğol-Rus ortak yatırımı olan ve bakır çıkaran Erdenet Madencilik İşletmesi bir
Özbek-Ukrayna şirketi olan Almamet ile Özbekistan’a 2005 yılında başlayacak şekilde yıllık 95-105 milyon $ değerinde yaklaşık 168.000 tonluk bakır ihraç etmek üzere anlaşmıştır.

Ivanhoe Madencilik ise Oyu Tolgoi’daki yatırımını büyütmek istemektedir ve hükümetle bir istikrar anlaşması yapmak üzeredir. Projenin finansmanının ise Çin, Japon ve Güney Korelilere hisse satarak karşılanması planlanmaktadır. Ivanhoe Mines bugüne kadar Moğolistan’a 300 milyon dolar yatırım yaptığı ve 2008’den 2015’e kadar 1,4 milyar dolar olmak üzere 2008-2048 arasında toplam 5,6 milyar dolarlık yatırım yapacağını açıklamıştır. Bu rakamlar Moğolistan’ın yıllık GSYİH’sının 1,5 milyar olduğu göz önünde bulundurulduğunda büyük bir fırsat gibi görünmektedir. Ivanhoe Mines şirketi biran önce istikrar anlaşması imzalamak istemektedir. Ancak, bazı siyasiler henüz rezervlerin tam olarak ne kadar olduğunun bilinmiyor oluşu, alt yapı sorunun nasıl çözüleceğinin ve çevreye verilecek zararlara karşı alınacak önlemler konusundaki belirsizlikler sebebiyle istikrar anlaşması imzalamak için erken olduğu görüşündedirler. Oyu Tolgoi bakır/altın yatağı 2001 yılında keşfedilmiştir ve 509 milyon ton %0,40 derecesinde bakır ve 0,59 gram/t altın mevcuttur. Günümüzde de genişletme ve keşfe açıktır.

Bir Kanada şirketi olan Bayfield Ventures ise Omnogov aimag da iki bölgede keşif programına başlamak üzeredir. Bunlardan Khanbogd, Oyu Tolgoi’in 60 km doğusundadır, Navtgar Uul ise Oyu Tolgoi’in 100 km batısındadır.

Bakır

Madencilik sektörü en fazla çıktıyı bakırdan elde etmiştir. Moğolistan’da bir tane bakır madeni vardır. Erdenet şehrindeki bu madenin %51 hissesi Moğol devletine, %49 hissesi de Rusya Federasyonu’na aittir ve devlet gelirlerinin %25’i bu madenden sağlanmaktadır. Çıkarılan bakırın tamamına yakını Çin’e satılmaktadır.

Altın
Moğolistan’ın en önemli kaynaklarından biri olan altının çıkarılan miktarındaki artış dikkat çekmektedir. 2004 yılında çıkarılan toplam 19 ton altının 11 tonu Moğol firmalarca ve 8 tonu Boroo Gold firmasınca çıkarılmış iken 2005 yılında 133 Moğol firması 15 ton ve Boroo Gold firması 10 ton altın çıkartmıştır. Böylece, 2005 yılında çıkarılan altın miktarı 25 tona ulaşmıştır. Moğol firmalar altını dere yataklarında ararken Boroo Gold araziden altın çıkarmaktadır. Bölgeden bölgeye değişmekle birlikte bir tonda 2 gram ile 100 gram arasında değişebilen miktarlarda altın çıkabilmektedir.

137 milyon dolarlık yabancı yatırım ile kurulan Boroo Gold bir Kanada şirketi olan Centerra Gold adlı şirkete aittir. Dünya piyasalarında altının gramının 14 dolar olduğu göz önüne alındığında Boroo Gold’un sadece 2004 ve 2005 yıllarında çıkarttığı altının piyasa değerinin 252 milyon dolar olduğu ortaya çıkmaktadır. Boroo Gold 2006-2009 yıllarını kapsayan dönem itibariyle yıllık ortalama 6 ton altın çıkarmayı beklemektedir.

Moğol firmalar tarafından çıkarılan altının tamamı Moğolistan Merkez Bankasına satılmakla birlikte altını Merkez Bankası’na satmak zorunlu değildir. Çıkarılan altın kaydettirildikten sonra firma tarafından da yurt dışına satılabilmektedir (Boroo Gold firması bu yolu kullanmaktadır).

Kömür

Yıllık kömür üretimi 5 milyon metrik tondur ve tamamına yakını buhar ve elektrik üretimi için kullanılmaktadır. Moğolistan’da 100 milyar ton kömür rezervi olduğu tahmin edilmektedir. Bu rezervin bir kısmı keşfedilmiş fakat altyapı eksikliği nedeniyle kullanılmamaktadır. Örneğin güney Gobi’deki ‘Tavan Tolgoi’ kömür yatağı 5 milyar metrik ton kok ve sert kömüre sahiptir; ancak, en yakın tren yolu hattına 400 km uzaklıktadır.

Petrol

Moğolistan önemli bir petrol ihracatçısı olma potansiyeline sahiptir. Tamtsag Basin’deki kanıtlanmış petrol rezervi 1,5 milyar varildir. Günümüzde sadece bir tane işleyen petrol madeni vardır, Gobi’de bulunan bu madenin bulguları geleceğe yönelik umutları artırmaktadır. Şimdilik Çin’e yönelik sınırlı miktarda petrol ihracatı mevcuttur.

Darkhan Uul aimag da bir petrol işleme fabrikası deneme amaçlı hazırlanmaktadır. Fabrika yıllık 50-60 bin ton ham petrol işleme kapasitesine sahiptir. Moğolistan Petrol İdaresi burası için Çinli Dongsheng Jinggong Petroleum’dan 120 ton ham petrol sağlamıştır. Bu rafineri deneme amaçlı kurulmuş olsa da Moğolistan’ın petrol ithalatına bağımlılığını azaltacağı umut edilmektedir.

Çinko

7,5 milyon ton rezerve sahip olan Tumurtiin çinko yatağının 2005 yılında faaliyete geçmesi ve yılda 300.000 ton üretimde bulunması beklenmektedir.

Sınai Madenler

Kireçtaşı, zeolite, alçıtaşı, grafit, yarı değerli taşlar, kum ve çakıl diğer önemli madenlerdir. Khotol’daki kireçtaşı rezervi 20 megatonu aşmaktadır.


4.9.Para ve Sermaye Piyasaları

1991 öncesinde sadece tek bir banka (Devlet Bankası) mevcut iken, sektör 1991 sonrasında daha etkin ve güvenilir hale gelmiştir. 1991’de hükümet batılı anlamında bir bankacılık sektörü yaratabilmek için yeni bir bankacılık yasası çıkarmıştır. Yeni sistem iki sac ayağı üzerine kuruludur. Moğolistan Merkez Bankası (Bank of Mongolia-BOM) ve özel bankalar ve kamu bankaları.

BOM temel hedefi olan para istikrarını sağlamak maksadıyla rezerv parada değişiklikler yapmak ve para arzını düzenlemek yoluyla para politikasını belirler. Hükümetin para politikasını belirleme yetkisi yoktur, banka yıllık olarak hedeflerini parlamentoya sunar. BOM yeterli para arzını sağlayarak fiyat ve kur istikrarını hedeflemiştir. Yıllık enflasyon hedefi yüzde 5’tir, bu hedef 2003’te tutturulmuştur. Ancak enflasyon , petrol fiyatlarındaki artışın etkisiyle 2004’te yüzde 11’e ulaşmış 2005’te ise yüzde 8,1 olmuş, 2006’da ise yüzde 6 olarak gerçekleşmiştir.

2003’te para politikası genel itibariyle genişletici para politikası olmuştur. 2000’de yüzde 17,5 olan para arzı (M2) büyümesi 2003’te yüzde 49,6 olmuştur. Önemli oranda dolarizasyon mevcuttur, dolaşımdaki paranın yarısı dolardır . Temel parasal değişken rezerv paradır (bankanın rezervleri artı bankalar dışındaki para) ve BOM’un temel aracı merkez bankası tahvillerinin birincil ve ikincil piyasalarda kullanılması şeklinde uygulanan açık piyasa işlemleridir. 2002’de iskonto ve repo işlemleri uygulamaya konulmuştur.

Borsa

Geçiş dönemi içerisinde gerçekleştirilen en önemli değişikliklerden birisi de 18 Ocak 1991’de Moğol Borsası’nın (MSE) kurulmasıdır. Hükümetin özelleştirme politikası çerçevesi içinde 1992-95 yılları arasında kamuya ait 475 sınai işletme özelleştirilmiş ve bu şirketlerin 8,2 milyar Tugrik değerindeki 96,1 milyon hissesi borsada işlem görmeye başlamıştır.

2000 yılından itibaren devlet bonoları MSE’de işlem göremeye başlamış, 2001 yılından itibaren şirket hisseleri işlem görmeye başlamıştır. 2004 yılı sonu itibariyle devlet bonolarının toplam değeri 118,2 milyar Tugrik’e, şirket hisselerinin toplam değeri ise 9,8 milyar Tugrik’e ulaşmıştır. 2005 yılında borsanın işlem hacmi 30 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.

Bugüne kadar kamulaştırmaya ilişkin örnekler bulunmamakla birlikte hükümetin bazı üyeleri madencilik yasasında değişiklik yaparak kamulaştırmayı kolaylaştırmaya çalışmış ancak bu girişimler başarılı olmamıştır.









4.10. Yatırımlar


Tablo:21 Moğolistanda Yapılan Yatırımların Kompozisyonu

Milyon ABD Doları 2003 2004 2005 2006
2007
Toplam 474 539 661 727
989
Teknolojik bileşimine göre
İnşaat 148 151 172 233 284
Makine, araç gereçler ve parçaları 288 335 401 444 583
Diğer 37 53 87 116 123
Finansman kaynaklarına göre
Devlet bütçesi ve yerel bütçeler 48 58 53 122 313
Diğer iç 236 218 216 258
Yabancı yatırım ve yardımlar 239 202 327 308 324
Diğer yabancı 113 148 104 94
Kaynak: Mongolian Statistical Yearbook 2007

2006 yılında yapılan toplam yatırım miktarı 727 milyon ABD Dolarıı olmuştur. Bunun 188 milyon doları inşaat için 444 milyon doları ise makine,araç, gereç ve parçaları için kullanılmıştır. 2007 yılı itibari ile toplam yatırımlar 989 milyon dolar olarak kaydedilmiştir. Toplam yatırmların sektörlere göre dağılımı: inşaat 284 milyon dolar, makina, araç gereçler ve parçaları 583 milyon dolar, diğer sektörler 123 milyon . Ülke’de yapılan toplam yatırmın 324 milyon doları yabancı yatırmlar ve yardımlar kalan kısmı ise iç kaynaklardan sağlanmıştır.

Tablo:22 Yerel ve Yabancı Yatırımcılar Tarafından Yapılan İnşaat

Milyon ABD Doları 2003 2004 2005 2006
2007
Moğol inşaat firmalarının yaptığı 91 112 122 198
250
Moğol ve yabancı ortak 15 8 13 27
23
Yabancı firmalar 39 34 30 28
19
Toplam 130 147 153 253
292
Kaynak: Mongolian Statistical Yearbook 2007

2006 yılında inşaat alanına yapılan yatırımların 141 milyon dolarlık kısmı Moğol firmalarca, 19 milyon dolarlık kısmı Moğol ve yabancı firmalarca ortaklaşa ve 26 milyon doları da yabancı firmalarca gerçekleştirilmiştir. 2007 yılı itibari ile toplam inşaat yatırımı 292 milyon dolardır. Bunun 250 milyon doları Moğol inşaat firmaları tarafından gerçekleştirilmiş geri kalan kısmı ise, yabancı firmalar ve Moğol ve yabancı firma ortaklıkları tarafından gerçekleştirilmiştir.

Moğolistan inşaat sektörünün sunduğu fırsatlardan birisi de Moğolistan İnşaat ve Kentsel Kalınma Bakanlığı öncülüğünde gerçekleştirilmeye çalışılan 40.000 konut projesidir. Bakanlığın planı 10.000 hanelik toplu konut, şehir dışına inşa edilecek 15.000 villa ve 15.000 çadır için alt yapı hizmeti götürmektir.

Bakanlık 2 milyon dolar üstü yabancı yatırımlar için:

1. Altyapıyı yapan şirkete bedava arsa tahsis edileceğini
2. İstikrar Anlaşması imzalanacağını (daha sonra çıkarılacak yasalar firmanın aleyhine olursa firma önceki yasalarla devam edebilecektir.)
3. Moğolistan’da üretimi olmayan makine, ekipman ve malzemenin ülkeye ithalatında vergi muafiyeti tanınacağı ifade etmiştir.

3’üncü maddeye ilişkin olarak yasal mevzuatta gerekli değişiklik yapılmıştır. Buna ek olarak, istikrar anlaşması imzalanması halihazırda yasal olarak mümkündür.

İnşaat ve Kentsel Kalnınma Bakanı BATBAYAR hükümet bütçesinden konut projesi için kaynak ayrılmasının zor olduğunu, ancak uluslararası kuruluşlardan kredi almanın mümkün olabileceğini ve Asya kalkınma Bankası’nın daha önce halka 1,5 milyon dolarlık konut kredisi sağladığını söylemiştir. Öte yandan, Malezya Eximbank’ının 40.000 konut projesi için 20 milyon dolarlık kredi vereceğini, Çin’den 10 milyon dolar kredi sağlandığını ve Çinlilerin 230 milyon dolar yatırım yapmak için beklediklerini, Asya’dan 50 milyon dolarlık kredi bulmak üzere olduklarını, %6-7 faizle bono çıkarmayı planladıklarını ve Korelilerin 1.000-2.000 konut için teklifte bulunduklarını ifade etmiştir. Ayrıca, Bakan BATBAYAR, soğuk iklime uygun ısıtma ve izolasyona sahip küçük konutlar yapılmasını istediklerini söylemiştir. Bakan, özellikle Türkiye’den tünel kalıp sisteminin uygulanacığı projelere sıcak baktıklarını vurgulamıştır.

Toplu konutların 2005-2008 yılları arasında bitirilmesi planlanmaktadır. Moğolistan’da aile ortalaması 4,7 kişidir. Bakanlık yetkilileri zemin için beton tercih etmediklerini, iklim sebebiyle zeminin tahta veya halı döşeli olmasını tercih ettiklerini ve yine iklim sebebiyle duvarların çok kalın olması gerektiğini ve çift camın gerekli olduğunu ifade etmişlerdir. Yetkililer hükümetin alt yapıyı karşılamayacağını, ancak alt yapıyı yapan şirkete arsayı pazarlama imkanının verileceğini söylemişlerdir. Ayrıca, inşaatların yapımında Çin’den getirilecek ustaları kullanmayı planlanladıkları da ifade edilmiştir.

Yatırım Teşvikleri

Moğolistan yabancı yatırımcılara sektöre özel teşvikler vermektedir. Bunlar:

• Aşağıdaki sektörlere yatırım yapan yabancı yatırımcılar ilk on yıl gelir vergisinden %100, sonraki beş yıl ise %50 oranında muaftır:
1. Enerji, altyapı yatırımları; enerji fabrikaları ve termal fabrikalar, güç iletme ağları
2. Karayolu, tren yolu ve hava yolu kargo ulaşımını kapsayan ulaştırma altyapısı
3. Mühendislik, inşaat ve telekomünikasyon ağları
Not: Bu muafiyetler özelleştirme ile edinilen şirketler için geçerli değildir.
• Aşağıdaki alanlara yatırım yapan yabancı yatırımcılar gelirler vergisinden ilk beş yıl %100, sonraki beş yıl ise %50 oranında muaftır:
1. Petrol ve Kömür
2. Metalürji ve metal işleme
3. Kimyasal üretim
4. Makine
5. Elektronik
Not: Bu muafiyetler özelleştirme ile edinilen şirketler için geçerli değildir.

• Diğer alanlara yapılan yatırımlara da parlamento kararı ile vergi muafiyetleri çıkarılabilmektedir. Bu muafiyetler her bir yatırım için parlamentoda görüşülmektedir.

Diğer Teşvikler

• Ham yün, kaşmir ve deri işleme haricindeki alanlara yatırım yapan bir işletme 3 yıl boyunca ürettiği ürünün %50’sinden fazlasını ihraç ederse gelir vergisinden 3 yıl boyunca tamamen ve takip eden 3 yıl boyunca da %50 oranında muaftır.
• Yabancı yatırımla kurulmuş şirketlerin birer parçası olarak yabancı yatırımcı tarafından Moğolistan’a getirilen teknolojik ekipman ve makine için gümrük vergisi ve KDV muafiyetleri verilir. Bu şirketler tahıl yetiştirilmesi, hayvan yemi fabrikası, kömür madeni, petrol ve gaz işleme, uranyum madeni, demir ve diğer mineraller, gıda, kürk, deri ve ağaç ürünleri imalatı, kimyasal imalatı veya ikincil ham madde işlenmesi alanlarında çalışmalıdır. Bazı durumlarda alt yapı şirketleri de bu maddeden faydalanabilir.
• Elde ettiği kazancı yeniden yatırıma dönüştüren yabancı yatırımcı aynı işletme için yapmış olduğu yatırımdan yaptığı ek yatırım değerinde bir vergi muafiyeti kazanmaktadır.

Bunlara ek olarak, Moğolistan hükümeti istikrar anlaşması yapabilmektedir. En az 2 milyon dolarlık yatırım yapan yatırımcılar 10 yıl süreli sabit vergiden faydalanmaktadır. 10 milyon dolar üstünde yapılan yatırımlar için bu tür bir anlaşmanın süresi 15 yıla çıkarılabilmektedir.

Tekstil ve konfeksiyon sektörüne yapılan yatırımlar ağırlıklı olarak Japon ve Çinli yatırımcılarca yapılmıştır. Bu sektörden yapılan ihracat ülke ihracatını dörtte birini oluşturmaktadır.

4.11. İhracat Sektörleri

Dış ticaret Moğolistan ekonomisinde önemli bir rol oynamaktadır. 2007 yılı itibariyle İhracat ve ithalatın GSYİH içindeki payı sırasıyla yüzde 50 ve yüzde 55’dir. Hükümet oldukça açık bir ticaret ve yatırım politikası benimsemiştir. İhracat gelirleri 2003 yılından sonra hızla artmaya başlamıştır. Bunun sebebi ihracatın çok ciddi bir bölümünü oluşturan bakır ve altın’ın dünya piyasalarındaki fiyat artışıdır. En önemli ihracat kalemi olan bakırın tamamı Çin’e satılmaktadır.

Ham kaşmir başta olmak üzere bazı ürünler için ihracat vergisi uygulaması vardır. Uyuşturucu, zehirli ve tehlikeli kimyasalların ihracatı yasaktır. İhracata yönelik üretim yapan öncelikli sektörler ithalatta gümrük vergisinden, özel vergilerden ve üç yıl boyunca KDV’den muaf tutulmaktadır. 2002 yılında serbest bölge yasası çıkarılmıştır.

İmalat sektörü söz konusu olduğunda gıda, içecek, tekstil ve konfeksiyon temel üretim alanlarıdır. ABD konfeksiyon sektörü için büyük bir pazar iken kotaların kalkması ile ciddi sıkıntılar yaşanmaya başlamıştır. Öte yandan, Avrupa Birliği Moğolistan’a GSP+ sistemi çerçevesinde 7200 kalem üründe gümrüksüz ve kotasız ihracat imkanı sağlamıştır.

Hayvancılık tarımsal üretimin temelini oluşturmaktadır. Toplam ihracatın yüzde 30’unu et, deri, bağırsak ve kaşmir gibi hayvancılıktan elde edilen ürünler oluşturmaktadır. 90’lı yıllarda yaşanan geçiş süreci içerisinde tahıl ürünlerine verilen sübvansiyonların kaldırılması ile tarımsal aktivite hayvancılık ve kaşmir üretiminde yoğunlaşmıştır. Moğolistan’da hayvancılık göçebe usulü ile yapıla gelmektedir, ağıl sistemi mevcut değildir. Kışın ısı -40 dereceye kadar düşmesine rağmen hayvanların tamamı dışarıda kalmaktadır. Bu da her kış hayvanların ciddi bir bölümünün telef olmasına sebep olmaktadır. Ayrıca, otlakların aşırı bir şekilde tüketilmesi de hayvancılığı olumsuz etkilemektedir. Hükümet süt, un, patates ve diğer sebzelerin üretimindeki verimliliği artırmayı hedeflemektedir. Buğday üretiminin yerli tüketimin %60-70’ini karşılayacak düzeyde artırılması hedeflenmektedir. İhracata yönelik üretilen kaşmir, deri, et ve kürk de özel öneme sahiptir. Un ve bazı sebzelerin ithalatı için mevsimlik olarak ithalat vergisi %5’ten %15’e yükseltilmektedir. İşlenmemiş kaşmir ihracatı yerli üretimi artırmak ve daha fazla katma değer yaratmak amacıyla vergiye tabidir. Ayrıca ham deri ihracatı da yasaktır, ancak işlendikten sonra ihracat mümkündür. Bununla birlikte, ham kaşmir de ham deri de kaçak yollarla Çin’e satılmaktadır.

4.12. Son Yıllarda Ekonomiyi Etkileyen İç ve Dış Olaylar

Rusya Federasyonu, Moğolistan ve Çin Halk Cumhuriyeti 3 milyon ton petrolün taşınması konusunda Moskova’da yapılan çalışma toplantısında prensipte anlaştılar. YUKOS firmasının faaliyetlerinin durma noktasına gelmesiyle birlikte Ulan Bator Demiryolları’nin transit nakliyeden elde ettiği gelir azalıp, mali olarak zor duruma giriyordu. Şimdi ise kuzeyden güneye “Rosneft”ten ayda taşınacak 250 bin ton petrol nakliyesi için teknik ve güvenlik hazırlıklarının yapılması gerekiyor. 28.12.2006

Kore’nin Yansan şehrinden daha büyük bir ilin Ulan Bator’da inşaa edileceği bildirilmektedir. İnşası düşünülen sitenin isminin “Yarmag yeni şehir” olarak belirlendiği ifade edilmektedir. Söz konusu sitenin yapılması için Kore’den yatırım yapılacak. Koreli “BKB” grubu 281.5 milyar von’luk yatırım yapmak üzere temsilcilerini Moğolistana göndermiş bulunuyorlar. “Yarmag yeni şehir” yapı çalışmalarının 2007 Nisan ayında başlanması planlanmaktadır. Üç aşamalı olarak yapılacak sitenin birinci kısmı 2007 içinde bitirilecek. İlk etapta 1 milyon 241 bin 600 metre kare alan inşaatı başlatılacak. İnşaatı Koreli firmalar yapacak, ancak inşaat malzemeleri gibi alanlarda Moğol firmalarının da yer alması söz konusu olacak. Toplam 126 bin kişinin yaşayacağı yeni sitede konutlar en fazla 15 katlı olacak. İlk etap 2007-2009 yıllarında yapılacak, ikinci etap 2009-2013, son etap ise 2013-2020 yıllarında tamamlanacak. 1. ve 2. etap inşaatları için enerji 4 büyük enerji santralinden alınacak. Diğer taraftan 3. etap için doğal gaz kullanılması düşünülmektedir.

“Newcom” grubunun kurduğu “Eznis Aırways” sivil hava ulaşımı firması Ulan Bator-Choibalsan arasında ilk uçuşunu gerçekleştirmiştir. Bunun dışında Ulan Bator-Murun, Ulan Bator-Dalanzadgad, Ulan Bator-Bayankhongor rotalarında haftanın Pazartesi, Çarşamba, Cuma günleri uçuşlar planlanmaktadır. Söz konusu uçuşlar 1992 yılında ABD’nın İsveç’ten aldığı 34 yolcu kapasiteli SAAB 340B ile yapılacaktır. Toprak zemine de iniş yapabildiği için Moğolistan koşullarına uygun olan SAAB 340B’nin doğal şartları ile kullanım özelliklerinden dolayı 4 ayrı parça İsveç “Saab Aerotek” firmasından alınıp uçağa yeniden takılmıştır. Bunun dışında Aero Mongolia firması ilk defa Ulan Bator-Tyanjin arasında uçuş yapmıştır. Uçuşlar Pazartesi ve Cuma günleri saat 13.00’da gerçekleştirilecek olup ekipman olarak 100 yolcu kapasiteli Hollanda yapımı “Poker 100” uçağı kullanılacak. 06.12.2006

Rusya Federasyonu Ziraat Bankasının Moğolistan’da özellikle ziraat alanında faaliyet gösteren KOBİ’lerin desteklenmesi amacı ile 2007 yılından itibaren 100 milyon dolarlık kredi açacağı bildirilmektedir. 22.12.2006

Asya Kalkınma Bankası /AKB/ tarafından Moğolistan’ın eğitim sektörünün kalkınması proje kredi sözleşmesi imzalandı. AKB Moğolistan’a 13 milyon dolarlık kredi açıyor. Bu kredi meslek eğitim okulu mezunlara iş yeri oluşturulmasında kullanılacak. AKB söz konusu kredi ile birlikte 150 bin dolarlık teknik yardımı hibe olarak verecek. Bu hibe Eğitim, Kültür, Bilim Bakanlığı’na verilecek. 18.12.2006

Her yıl ülke çapında yapılan hayvan sayımı bu yıl 8 aralıkta başladı. Her aimak, soumda sayım memurları aile aile gezip hayvan saymaya başladılar. Bu yıl ülke çapında 10.7 hayvanın yavrulaması sonucunda 10.3 milyon yavrunun sağ olarak ülkenin hayvan varlığına eklendiği bildirilmektedir. Bu sayı geçen yıla göre 1.3 milyon daha fazladır.

“Gobi” firmasının devlete ait(%73.47) 5 milyon 730 bin 198 adet hissesi için özelleştirme ihalesi fiyat teklifleri halka arz edilmiş ve “Toshisooken Invest Bank”, “H S Securities” Konsorsiyumu ihaleyi kazanmıştır. 08.12.2006

The Banker dergisi son 4 yılda 3. kez KHAAN Bankasını 2006 yılı Moğolistan’ın en iyi bankası olarak seçti. Bu ödül 30 Kasım günü Londra’da yapılan törenle banka yöneticilerine verildi.

M.Enkhbold Başbakan olarak ilk defa Çin’i ziyaret etti. Başbakanlar iki ülke arasındaki ilişkiler, özellikle ticari ve ekonomik ilişkilerinin derinleştirilmesiyle ilgili konulara dikkat çektiler. Ziyaret sonucu aşağıdaki belgeler imzalandı.
1. Çin Cumhuriyeti Hükümeti tarafından Moğolistan Hükümeti’ne 50 milyon yuanlik hibe verilmesine dair Ekonomik ve teknik işbirliği hakkındaki Hükümetler arası anlaşma,
2. Çin Cumhuriyeti tarafından açılacak 300 milyon dolarlık krediyi Egiin hidroelektro istasyonu kurulması için kullanılmasına dair Moğolistan Maliye Bakanlığı ile Çin Cumhuriyeti Export ve İmport Bankası arasındaki mutabakat zaptı,
3. Çin Cumhuriyeti’nden Moğolistan’a 2000 ton buğday ithalatı yapılmasına dair karşılıklı mektup,
4. Çin Cumhuriyeti hibesi ile Moğolistan’da kırsal ekosistemi araştırma istasyonunun kurulması için araştırma grubunun oluşturulmasına dair karşılıklı mektup,
5. Çin Cumhuriyeti hibesi ile spor kompleksinin kurulmasına dair karşılıklı mektup,
6. Çin Cumhuriyeti hibesi ile Moğolistan’da kalite kontrol, denetim laboratuvarının kurulması için araştırma grubunun oluşturulmasına dair karşılıklı mektup,
7. Dışişleri Bakanlıkları arasında 2007-2008 yılları arasında işbirliği plan taslağı,

Moğolistan Madencilik ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü, Çin Cumhuriyeti Jeoloji Araştırma Genel Müdürlüğü arasında Moğolistan-Çin ortak sınır bölgesi boyunca 1:1000000 jeoloji haritasının çizilmesi ve gereken araştırma çalışmalarını içeren proje hakkındaki işbirliği anlaşması imzalanmıştır. 04.12.2006

Rusya Federasyonu, “Chinggis Khaan”, “Bratskii ardıın bank” ve “Mongol daatgal” firmalarının oluşturduğu konsorsiyum %100 devlet malı olan “Saving bankası”nın özelleştirilmesi ihalesini 20 milyon dolara kazanmıştır.

2003 yılından beri inşaatı devam eden Uyenç hidroelektrik istasyonu hizmete açıldı. 960Kwatt kapasiteli istasyon Khovd şehri Uyenç, Bulgan, Altai soumların elektrik ihtiyacını karşılayacak.

“Discover Mongolia” uluslararası toplantısının 4 üncüsü 12-15 Eylül 2006 tarihlerinde Ulan Bator’da yapılmıştır. Toplantı Moğolistan Madencilik Milli Derneği, Moğolistan Jeoloji Birliği tarafından “Mine İnfo”, “Monrud” firmaları ile birlikte organize edilmiştir. Dünya ağır ve hafif metal üretimi, bunu içerisinde madencilik alanında önde gelen en iyi 10 Rus alüminyum üreticilerinden biri olan “Bazovıı element” bu yıl içinde Ulan Bator’da şubesini açıyor. “Bazovıı element” 2006 yılın başında bakır, altın, çinko arama çalışmalarını yapan Moğol “Batu Mınıng” firmasının hisselerini satın almıştı. Rus firmasının, maden fabrikalarının geliştirilmesi, yakıt-enerji komplekslerinin özelleştirilmesi, enerji santrallerin kurulması, ulaşım araçlarının satışı, finans ve sigorta alanlarındaki projelerde yer almak istidiği bildirilmektedir.

‘Darkhan makh expo’ firmasının %51’i 18 Eylül’de açık arttırma ile özelleştirilmiştir. Özelleştirmeye katılan Rus yatırımlı “Rusmyasprom”, Moğol “Erd shur” ve Moğol vatandaşı N.Battumur’un “Erd shur” firması 5 milyar 371 milyon tugrik teklif vererek ihaleyi kazanmışlardır.

Moğolistan Elektrik Ulaşım firması ülkede ilk defa “JEA-800” marka troleybüsün montajını gerçekleştirmiştir. 31 koltuklu troleybüsün uzunluğu 11 m, toplam yolcu kapasitesi 124 kişidir.

Başbakan M.Enkhbold dünyaca ünlü “Hilton İnternational” grubunun Asya, Pasifik Bölge Başkanı K.Clain’i kabul etmiştir. “Hilton İnternational” grubu Moğolistan’a gelen turistler ve misafirleri ağırlamak üzere, Hilton otel zincirini Moğolistan’da da kurmayı planlamaktadır. 25.07.2006

Dünya Bankası tarafından her yıl ülkelerde araştırma yapılarak, özel sektör serbestliği, iş kurma kolaylığına göre ülkeler sıralanmaktadır. Araştırmada yer alan 155 ülkeden Moğolistan 61. sırada yer almıştır. Araştırmada yeni iş kurma maliyetinin asgari miktarı, gereken belgeler, kademeler gibi ayrıntılar ele alınmaktadır. 27.07.2006

Moğolistan Hükümeti’nin isteği üzerine Dünya Bankası teknik yardım olarak 14 milyon doları Moğolistan’a hibe olarak verecektir.Projenin temel amacı, kamu ve finans sektörünün iyileştirilmesi, yatırım için uygun ortam oluşturulması madencilik kayıt ve kadastro sisteminin iyileştirilmesidir. 22.06.2006

Hükümeti oluşturan partilerin en büyüğü Moğolistan Halkının Devrimci Partisi (MPRP) milletvekillerince hazırlanan ve ana muhalefet partisi olan Demokrat Parti’nin de bazı değişiklik önerilerini de içerecek şekilde tadil olunan uzlaşma sonucu 35 milletvekilinin olumlu oyu ile kabul edilen yasa tasarısı dünya piyasalarında bakırın metrik tonunun 2.600 doları ve altının onsunun 500 doları aşması durumunda bu miktarın üzerindeki karlara %68 oranında vergi uygulaması getirmektedir. Bu eşiklerin altı için %10 oranında vergi alınmaya devam edilecektir. Cumhurbaşkanı Nambarin Enkhbayar söz konusu yasa tasarısını veto etmemiş ve yasa yürülüğe girmiştir. 29/05/2006

Yol, Ulaşım ve Turizm Bakanı Ts.Tsengel Asya, Pasifik okyanusunda Moğolistan bayrağını taşıyan 240’tan fazla geminin olduğu söylemiştir. Bunların 55’i petrol taşımaktadırlar. Moğol bayrağı “kiraya” verilerek Moğolistan 800 bin dolarlık kazanç elde etmiştir. Moğolistan bayrağını Singapur, Rusya Federasyonu, Japonya, Kore, Tailand gibi 30’dan fazla ülkenin firmaları gemilerinde kullanmaktadırlar. 03.05.2006

Ulan Bator şehir merkezinde ve çadır kenti arasında faaliyet gösteren küçük ölçekli demir eritme fabrikalarını oturum bölgesinden uzaklaştırıp şehir dışına taşıma kararı alınmıştır. Yetkililer hava kirliliği nedeniyle bu kararın alındığını ifade etmektedirler. Bir fabrika ortalama günde 4-6 ton kömür yakmakta ve çok ses çıkarmaktadır. Yabancı ve yerli yatırımlı 31 fabrika standartlara uymayan fırınlarda demir eritip, yine standartlara uymayan saç demiri üretmektedirler. Başkent Belediyesinin aldığı kararla bu fabrikalar 1 Mayıs tarihinden önce taşınması gerekmektedir. Baganuur, Bagakhangai, Nalaikh gibi yerleşim yerlerinde bu tür faaliyetler devam edebilecektir.

Bağırsak işletmelerine konulan sağlık kriterleri yükseltilerek, üretim düzeninde yenilikler getirilmiştir. Moğolistan, Almanya, Hollanda, İsviçre, Çek Cum., Lübnan, Türkiye, Özbekistan ve Suriye’ye bağırsak ihraç etmektedir. İhraç edilen bağırsaklarda antibiyotiğe bir kaç kez rastlanmıştır. Bağırsak ihracatı için ruhsatı olan 45 firmadan 30’u faaliyet göstermektedir.

Moğolistan’da gerçekleştirilen kalkınma projelerinin finansmanının desteklenmesi amacı ile ABD Ziraat Bakanlığı tarafından gerçekleştirilen program çerçevesinde 3,8 milyon ABD doları değerindeki 25 bin ton buğday Moğolistan’a hibe edilmiştir. Buğdayın geliri Khovd, Zavkhan, Gobi-Altai, Bayankhongor, Arkhangai, Uvurkhangai, Dundgobi, Umnugobi, Dornogobi ve Sukhbaatar aimaklarında gerçekleştirilen Agrobusiness destekleme projelerinin finansmanında kullanılacaktır. Buğdayın tonu 180 bin Tugrikten 3 firmaya satılacaktır. 04.02.2006

Moğolistan Hükümeti ve İsveçli “Svensk Exportcredit” birliği arasında 26 Eylül 2005 tarihinde imzalanan “Merkezi enerji dağıtım ağının yenilenmesi projesi”nin kredi sözleşmesinin onaylanması hakkındaki yasa tasarısı Meclis Başkanı Ts.Nyamdorj’a Maliye Bakanı N.Altankhuyag tarafından sunulmuştur. Projenin gerçekleşmesi durumunda Moğolistan devletine ait elektrik dağıtan yüksek gerilim ağının güvenlik sorununun çözülmesi ve verimin arttırılmasında önemli rol oynayacaktır. İsveç Hükümeti proje için gereken 80 milyon İsveç kronunun %72’sini hibe olarak, %28’ini faizsiz kredi şeklinde verecektir.

Alman Teknik İşbirliği Derneği, Asya Kalkınma Bankası ile birlikte ziraat alanında 14 milyon dolarlık yeni proje gerçekleştirmeye başlayacak. Proje faaliyetlerinin banka kredisi alamayan ziraat hammaddelerini üreten, ihracata yönelik faaliyet gösteren fabrikaları kapsayacağı ifade edilmektedir. 12.12.2006

Moğolistan’da “KOBİ”lerin geliştirilmesi ve çevre koruma önlemlerini kapsayan iki etaplı 25 milyon dolarlık kredi projesi Japon Hükümeti tarafından onaylandı. Konu ile ilgili olarak Moğolistan Ticaret ve Sanayi Odası tarafından işadamlarına verilen brifing’te firmanın ihtiyacına göre kredi kullandırılacağı, geri ödemenin ise 3-10 yılda yapılması gerektiği, kredi miktarının en az %20’sini kredi alan firmanın karşılayacağı ifade edilmiştir. Kredi TDB, KHAAN, Xas, Zoos, Kapitron bankaları tarafından kullandırılacaktır. 11.12.2006

Asya Kalkınma Bankası Moğolistan’a verilecek olan 6 milyon dolarlık kredi sözleşmesine imza attı. Bu kredi Xac Bankası aracılığı ile özel sektör KOBİ’lerin desteklenmesi için AKB tarafından yapılan ilk yatırımdır. Bunun dışında Xac Bankasına mali faaliyetlerinin genişletilmesi için 1 milyon dolar verilecek.13.09.2006

Uluslararası terörizme karşı mücadelede yer alarak siyasi ve ekonomik risk taşıdığı gerelçesi ile askeri gücünün arttırılması için ABD yönetimi “Birlik, beraberlik düşünceleri” vakfından 11 milyon doları, “Dünyada barışın desteklenmesi” vakfından 4.5 milyon doları Moğolistan’a hibe olarak vermeye karar verdi. Bu kararı ABD Başkanı G.Bush Moğolistan’a yaptığı resmi ziyareti sırasında açıklamıştı. Hibe iki taraf arasında hibe sözleşmesi imzalandıktan sonra verilmeye başlanacak. 24.08.2006

Kore Cumhurbaşkanı Hu Mu Hyon’un Moğolistan’a resmi ziyarette bulunmuştur. Cumhurbaşkanı Hu Mu Hyon Kore işadamlarının sadece bar, restoran kurup ticaret yapmakla yetinmeyeceklerini, daha uzun vadeli projelere yönelerek iletişim teknolojisi, madencilik ve turizm gibi alanlarında da yatırım yapabileceklerini ifade etmiştir. 09.05.2006

2005 yılı Kasım ayında Moğolistan Cumhurbaşkanı N.Enkhbayar’ın ÇHC’ne yaptığı resmi ziyaret sırasında Maliye Bakanı N.Altankhuyag’ın kredi sözleşmesini imzalamasıyla 300 milyon dolarlık kredi ÇHC’nden alınacak. 300 milyon dolarlık kredinin 60 milyonuna Moğolistan Hükümeti’nin devlet garantisi vermesi gerekmektedir. 60 milyon dolarlık kısmı 25 yıllık vade %1,75 faiz ile kullandırılacak olan söz konusu kredinin enerji alanındaki büyük projelerde kullandırılması planlanmaktadır. Kalan 240 milyon dolarlık kısmının faizi yıllık %2’den fazla olmayacak ve vadesi 20 yıl olacaktır. 03.05.2006

Moğolistan, Çin ile demir yollarının taşıma ve geçiş kapasitelerini iyileştirmek, transit geçiş ücretlerinin indirilmesi hakkında iki ülke demiryolları yönetimi arasında sözleşme imzalanmıştır. Çin Halk Cumhuriyeti Demir Yolları Bakanlığı kömür yüklü tren vagonlarının Erlen’de 3’ten günden fazla bekletilmemesine dikkat edeceklerini ifade etmiştir. ÇHC Moğolistan’a 1,5 milyon ton demir cevheri, 2 milyon ton kömür, 0,4 milyon ton demir konsantrasyonu, 0,3 milyon ton ahşap taşıma izni vermiyor. Moğol tarafı ise petrol dışında bütün transit yüklere %30-50 indirim uygulayacak. Bu yıldan itibaren Moğolistan Erlen üzerinden yılda 18 milyon ton yük taşıma olanağı elde etmiştir. 02.05.2006

Asya Kalkınma Bankası (AKB) 15 yıl içinde Moğolistan’da 36 ayrı proje ve program gerçekleştirmiştir. Gelecek 3 yıl içerisinde AKB Moğolistan’da eğitim, sağlık, ziraat, ulaşım, kentsel kalkınma alanlarında işbirliği yapmayı planlamakta ve bu proje ve programların istikrarlı ekonomik büyümenin korunmasına yönelik olacağı vurgulanmıştır. Başbakan M.Enkhbold Moğolların AKB’na 90’lı yıllardan beri müteşekkir olduğunu, bu süre içerisinde banka tarafından verilen toplam 600 milyon dolara yakın uzun vadeli-imtiyazlı kredi, 60 milyon dolara yakın hibenin Moğolistan ekonomisinde büyük katkıda bulunduğunu vurgulamıştır.




Rusya Federasyonu Dışişleri Bakanı Sergei Viktoroviç Lavrov Moğolistan’ı 20.03.2006 tarihinde ilk defa ziyaret etmiştir.

Rus Büyükelçisi , RF Hükümetinin “Vostokneftgaz” firması ile birlikte Tuv aimağının Jargalant yakınlarında petrol rafinerisi kurma projesini hayata geçireceklerini açıklamıştır.

5.EKONOMİK VE TİCARİ İLİŞKİLER

5.1. Ödemeler Dengesi ve Sermaye Hareketleri

5.2.1.Cari İşlemler Dengesi

2007 yılı itibariyle ihracatın yüzde 66’ı bakır ve altın ihracatından oluşmaktadır ve bu ürünlerin hem ihraç edilen miktarındaki artış hem de dünya piyasalarındaki fiyat artışı sebebiyle 2007 yılında cari işlemler hesabı fazla vermiştir. 2005 ve 2006 yıllarında da bakır ve altın Moğolistan toplam ihracatı içindeki yerini korumuş ve bunun neticesinde cari işlemler dengesi 2005 yılında 84.2 milyon dolar, 2006 yılında ise bakır ihracatındaki %100’e varan artışla 321.6 milyon dolar fazla vermiştir. 2007 yılında bu rakam 86 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.

Son yıllarda turizm sektörü gelirleri artmış ve hizmet ticaretindeki payı yükselmiştir. Haberleşme, sigortacılık, bankacılık ve finans hizmetleri, havayolları, demiryolları taşımacılığındaki gelişmeler hizmetler sektöründe artışa sebep olmaktadır.

Moğolistan’dan yurt dışına ciddi ölçüde işgücü göçü olmaktadır. Genellikle, Güney Kore, Japonya, Çin, Almanya ve ABD’ye çalışmaya giden Moğolların buradan elde ettikleri gelirler büyük ölçüde konut ve otomobil almak için kullanılmaktadır. 2004 yılı itibariyle yurt dışında çalışan işçilerin ülkeye gönderdikleri döviz 146 milyon dolara ulaşmıştır. 2005 yılında işçi dövizleri 133.8 milyon dolar ve 2006 yılında 77.1 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.

Cari işlem açıkları genelde uluslararası kuruluşlar ve yabancı hükümetlerce yapılan hibe şeklindeki yardımlar, imtiyazlı krediler şeklinde alınan dış borçlar ve son zamanlarda artan yabancı yatırımlarla karşılanmaktadır. 2005 yılı itibariyle uluslararası rezervler 254 milyon dolar (12,8 aylık ithalata tekabül etmektedir) olmuştur. 2007 yılı itibariyle kamunun toplam dış borcu 1,53 milyar dolardır. Bu GSYİH’nın yüzde 39.4’üne tekabül etmektedir (NPV’si GSYİH’nin yüzde 45’i kadardır). 2006 yılında ise toplam uluslararası rezervler 687.6 milyon doları bulmuştur.

Moğolistan’ın 1991 yılı öncesine ait Rusya Federasyonu’na olan toplam 11,4 milyar Ruble’lik (Paris Kulübü uygulaması ile 11,4 milyar dolara eşit sayılmıştır) borcu Rus hükümeti ile anlaşılarak 250 milyon dolara düşürülmüş ve Moğol hükümeti kısmen Merkez Bankası’ndan borçlanarak bu borcu kapatmıştır.

5.2.2. Sermaye Herketleri

2003 yılında kullanılan kredinin büyük bir bölümü Asya Kalkınma Bankası (%34), Dünya Bankası (%25.7), Japonya (%15.2) tarafından sağlanmış; 2004 yılında ise kullanılan kredileri Dünya Bankası (%45.1), Asya Kalkınma Bankası (%28.8), Japonya (%9.3) sağlamıştır.

Moğolistan Hükümeti uluslararası kuruluşlar ve dış ülkelerden almış olduğu kredileri ödemelerini zamanında yerine getirmektedir. 2003 yılında dış kredi ana borç ödemesi olarak 260.7 Milyon dolar (ödemeler bilançosu yöntemiyle) ödenmiştir. Bunun büyük bir kısmını Rusya Federasyonuna ödenen ruble borcu oluşturmaktadır.

Doğrudan yabancı yatırımların büyük kısmı jeoloji, madencilik alanlarına yapılmaktadır.

Tablo: 23 Moğolistan’ın Ödemeler Dengesi


Milyon ABD doları 2003 2004 2005 2006 2007
I. Cari İşlemler Hesabı (A+B+C) -98,7 63,4 84.2 218.0 68.8
A.Mal ve Hizmet -248,7 -194,2 -90.3 151.1 -64.4
a. Ticaret Dengesi (1-2) -199,6 -28,9 -28.8 188.5 -24.5
1. İhracat D.A.F. 627,3 872,1 1068.6 1545.2 1892.2
1.1 Bakır 161,7 284,3 326.2 635.4 811.4
1.2 Altın 157,3 243,2 331.4 270.1 234.9
1.3 Diğer 308,3 344,5 411.0 639.7 845.9
2. İthalat C.I.P. 826,9 901.0** 1097.4 1356.7 1916.7
b. Hizmet -49,1 -165,3 -61.5 -37.5 -39.9
B. Net Gelir -11,5 -11,1 -50.8 -144.5 -79.2
C. Cari Transferler (a+b+c) 161,5 268,7 225.2 211.4 212.3
a. Hükümet transferleri (net) 49,4 86,9 88.0 108.2 105.2
b. Yurt Dışında Çalışan İşçi Gelirleri 74,3 146,3 133.8 77.1 83.9
II. Sermaye Hesabı 4,9 -23,1 43.4 116.3 171.9
a. Doğrudan yatırım (net) 131,5 92,9 182.3 289.6 324.1
b. Mali yatırım 50 -52,5 0.0 0.0 74.9
1. Aktif 50 -2,5 0.0 0.0 -1.2
2. Pasif 0 -50 0.0 0.0 76.0
c. Diğer yatırımlar -176,6 -63,5 -138.9 -173.3 -227.1
1. Ticari kredi (net) -3,5 4,2 7.0 25.1 -13.2
2. Kredi (net) -152,1 54,2 -3.4 49.4 -108.2
2.1 Uzun vadeli (net) -135,6 80,7 71.6 52.0 74.9
2.2 Kısa vadeli -16,5 -26,5 -75.0 -2.5 -183.1
3. Nakit para ve depozit (net) -21 -119,3 -142.5 -247.8 -77.3
4. Diğer net aktifler 0 -2,7 0.0 0.0 -28.4
III. Net Hata Noksan -3,1 -5,7 7.0 55.0 47.4
IV. Toplam Ödemeler Dengesi (I+II+III) -96,8 34,6
134.5
389.3
288.0
V. Rezervler 96,8 -34,6 -134.5 -389.3 -288.0
Kaynak: Moğolistan İstatistik Kurumu






5.2.3. Doğrudan Yabancı Sermaye Yatırımları


Moğolistan 1990 yılına kadar komünist rejim yönetimini sürdürmüştür. Rusya Federasyonu, 66 yıl Sovyetler Birliği’nin bir uydusu olarak Moğolistan’a yapılan yatırımlar adına 11.4 milyar ruble borç ödemesi talebinde bulunmuştur. Yapılan anlaşma sonucunda borçtan %98 oranında indirim yapılmış ve 250 Milyon US$ borç 2003 yılının sonunda ödenmiştir.

Tüm dış borçlar imtiyazlıdır, yani düşük maliyet ve risk ile temin edilmektedir. Kamunun iç borçları ise GSYİH’nin yüzde 4,5’i oranındadır.

2005 yılı sonu itibariyle Çin ile 300 milyon dolarlık kredi konusunda anlaşma sağlanmıştır.

Şekil:3 Karşılıksız Dış Yardımlar (2004 Yılı)

İkili ve çok taraflı işbirliği anlaşmaları ile yoksulluğu azaltma stratejisi çerçevesinde 140 civarında karşılıksız yardım projesi eğitim, sağlık, ekonomik reform, ziraat, çevre gibi alanlarda yürütülmektedir. 2004 yılı ilk yarısı itibari ile 44.6 Milyon dolarlık karşılıksız yardım kullanılmıştır. Kullanılan toplam yardımın %30’u ABD, %26’sı Japonya, %7’si Almanya, %6’sı AB, %5’i Asya Kalkınma Bankası tarafından sağlanmıştır.

Kredi ve yardım kullanımı sektör bazında değerlendirildiğinde, tarım sektöründe 12,1 milyon dolarlık proje gerçekleştirildiği görülmektedir. Bunun, 10,8 Milyon doları karşılıksız yardım, geri kalan 1,3 milyon dolarlık kısmı düşük faizli kredi şeklinde gerçekleşmiştir. İnşaat sektörü için kullanılan 12,3 milyon dolarlık kredi ve yardımın 6.8 milyon doları karşılıksız yardım, 5,5 milyon doları düşük faizli kredidir. Enerji sektörünün gelişimi için kullanılan 11,5 milyon doların 2,1 milyon doları karşılıksız yardım, 9,4 milyon doları düşük faizli krediden oluşmaktadır. Ulaştırma sektörünün gelişimi için kullanılan 9,8 milyon doların 4,25 milyon doları karşılıksız yardım ve 5,6 milyon doları düşük faizli kredi olarak gerçekleşmiştir.





Şekil:4 2004 Yılında Karşılıksız Yardım,Sektörler Bazında
(Milyon Dolar)

Kaynak: FIFTA (Yabancı Yatırım ve Dış Ticaret Ajansı)

1990’da başlayan ekonomik ve siyasi reform süreci ile dış dünyaya kapılar açılmış ve yabancı yatırımlar teşvik edilmeye başlanmıştır. Hükümet tarafından 1991’de yabancı yatırım yasası çıkarılmış ve 1993, 1998 ve 2002’de de revize edilmiştir. Yabancı yatırım yasası ve ilgili diğer yasalar ile uygulamaya konan vergi muafiyet ve indirimleri ile ihracatın artırılması hedeflenmiştir. Buna ek olarak, Serbest Bölgeler ve Yöresel İktisadi Kalkınma Bölgeleri kurulmuştur.

Mülkiyet edinilmesi ve kullanılması ve kazançların ve karların transferi konusunda ayrımcılık yapmama ve ulusal muamele ilkeleri benimsenmiştir. Ayrıca, yabancıların mal varlıkları ve sermayeleri ulusallaştırılamaz ve el konulamaz.

Taraflar kendi aralarında anlaşmadıkları müddetçe iç ve dış yatırımcılar serbestçe uluslar arası ticari hakeme gidebilirler. Yabancı yatırımın yasal yollarla kamulaştırılması mümkün değildir. 31 ülke ile çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması ve 34 ülke ile yatırımların karşılıklı korunması ve teşviki anlaşması imzalanmıştır, bunlara Türkiye’de dahildir.

Moğolistan, Devlet ve Uluslar Arasındaki Yatırımlarda Anlaşmazlıklarının Halli Konusundaki Washington Konvansiyonu ve Seul Yatırım Sigortası Konvansiyonu’na katılmıştır. 1997’de ise Dünya Ticaret Örgütü’ne üye olmuştur. Ocak 1999’dan bu yana Dünya Bankası’nın ‘Çok Taraflı Yatırım Garanti Ajansı’nın (MIGA) tam üyesi olmuştur.

Vize, ikamet veya çalışma izni almak konusunda önemli sorunlar yaşanmamaktadır. Ne yabancıların ne de yerel yatırımcıların yerli malı satın alma ya da üretimin bir bölümünü ihraç etme zorunluluğu yoktur. Yabancı yatırımcıların hükümetçe belirlenmiş hedeflere uyması gerekmemektedir; kendi hedefleri doğrultusunda serbestçe yatırım yapabilirler. Teknoloji transfer etme zorunluluğu yoktur. Kamu alımları için zorunlu offset uygulamaları mevcut değildir. Bazı belirli ihalelerde belli sayıda yerel Moğol istihdam etme şartı getirilebilir; ancak, bu hükümetin uyguladığı genel bir politika değildir, istisnai bir durumdur.

Tüm yabancı yatırımların kaydettirilmesi ve yıllık 700 $ ödeme yapılması gereklidir. Ayrıca, FIFTA’ya her yıl yıllık rapor sunulması gereklidir. Bu raporun sunulmaması durumunda lisansın bir sonraki yıl alınamaması veya faaliyetlerin askıya alınması sonucu ortaya çıkabilir.

Yabancı yatırımcılar, ürettikleri ürünün %50’den fazlasını ihraç ediyorlarsa üç yıl boyunca gelir vergisinden muaftırlar, takip eden 3 yılda %50 oranında muafiyet söz konusudur. Aynı hak yerli yatırımcılar için söz konusu değildir. Ayrıca, belirli sektörler için daha büyük vergi avantajları söz konusudur; örneğin, termik santraller ve onların şebekeleri, otoyol, demiryolu, havayolu, telekomünikasyon, elektrik santrali alanlarına yabancı yatırım yapanlar ilk 10 yıl boyunca %100 oranında ve sonraki beş yılda %50 oranında vergiden muaftırlar. Buna ek olarak petrol, kömür, metalürji, kimyasal üretim, makine ve elektronik alanlarına yapılan yabancı yatırımlar için beş yılık vergi muafiyeti ve takip eden beş yıl için %50 oranında vergi muafiyeti söz konusudur. Yabancı yatırımcının kazancı tekrar yatırımda kullanılırsa vergilendirilebilir kazancından bu miktar düşürülmektedir. Bir işletme yol yapımı ve tamiratı için kendi varlıklarını kullanırsa harcanan meblağ vergilendirilebilir gelirden düşülür.

Bölgesel kalkınmayı desteklemek amacıyla yerli yabancı ayrımı yapmadan aimaglarda ve aimaglara 100 km mesafe içinde yapılan yatırımlar için vergi muafiyetleri mevcuttur. Hükümet bu aimagların listesini yayınlamaktadır. Ayrıca, sınai bölgeler ve teknoloji bölgeleri için vergi muafiyetleri mümkündür; ancak, bugüne kadar böyle bir bölge kurulmamıştır.

Yabancı yatırımlar için başka vergi muafiyetleri de söz konusudur; ancak, bu muafiyetlerin boyutu ve süresi yabancı yatırımın boyutu ile ilgilidir. Yatırımın boyutu büyüdükçe vergi muafiyeti de artabilmektedir. Keza, hükümet 2 milyon dolardan fazla yatırım yapacak yabancı yatırımcılar ile istikrar anlaşması imzalayabilmektedir. İstikrar anlaşması ile yasalarda yabancı yatırımcı aleyhine bir değişiklik olması durumunda yatırımcı için daha avantajlı durumda olan eski yasanın uygulanması imkanı verilmektedir.


Tablo 24: Ülkelere Göre Yabancı Yatırım

No Ülke Adı % Toplam
1990-2006 2004 2005 2006
1 Çin Halk Cumhuriyeti 46.64 841577.7 126024.0 227912.3 171879.0
2 Kanada 13.74 247929.2 51455.0 1542.3 72180.4
3 Kore Cumhuriyeti 6.69 120619.4 6507.0 19004.5 16434.8
4 ABD 4.90 884555.3 3233.0 5564.1 37165.8
5 Japonya 4.26 76776.7 5431.0 5840.8 4727.6
6 Virjin Adaları 3.30 59539.8 16528.0 5033.9 6111.7
7 Rusya Federasyonu 3.12 56267.8 2258.0 7450.1 11654.5
8 İngiltere 2.28 41174.6 7455.0 6347.9 9013.5
9 Bulgaristan 1.71 30795.5 2.0 17.0
10 Hong Kong 1.45 26156.9 3127.0 773.0 350.5
11 Vietnam 1.17 21186.0 218.0 231.7 20448.5
12 Bahama Adaları 0.97 17537.8 1270.0 102.0
13 Avustralya 0.90 16181.8 728.0 12066.8 384.4
14 Singapur 0.77 13887.7 60.0 4645.8 728.6
15 İtalya 0.75 13530.2 32.0 5219.4 44.9
16 Portekiz 0.75 13506.0
17 Almanya 0.67 12126.3 420.0 370.2 1386.3
18 İsviçre 0.83 14972.8 15.0 2563.5 6676.4
19 Taivan 0.64 11618.2 127.0 474.8 20.1
20 Diğer 8.1 146191.7 12117.0 11798.3 7217.6
Toplam 95.6 1804277.8 237007.0 316839.3 366543.6
Kaynak: www.mit.pmis.gov.mn



Tablo: 25-Moğolistan’a Gelen Yabancı Sermaye (Milyon $)

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
123 169 200 244 327 308 324
Kaynak: FIFTA (Moğolistan Yabancı Yatırım ve Dış Ticaret Ajansı)



Şekil:5 - 2003 Yılında Yabancı Yatırımların Sektörel Dağılımı

Kaynak: FIFTA (Moğolistan Yabancı Yatırım ve Dış Ticaret Ajansı)

Madencilik yabancı yatırımları en fazla cezbeden sektör olmuştur. Bu alandaki en büyük yatırımlar Kanadalı (132 milyon dolar), Çinli (130 milyon dolar), Amerikan
(115 milyon dolar) ve Bulgar (27 milyon dolar) şirketlerce yapılmıştır .


5.2. Yıl İçinde Alınan Ekonomik Önlemler ve Uygulamalar

Hükümet 60 milyar tugriklik bono çıkardığını açıkladı ve söz konusu bonolar Moğolistan Menkül Kıymetleri Borsası’nda işlem görmeye başladı. Bono satışları Başbakan’ın Borsaya gidip çaldığı zille başlatıldı. 60 milyar tugriklik bono 40 bin konut projesi için mali kaynak olarak kullanılacak. “40 bin konut” programı çerçevesinde yeni kurulan Konut finansman kooperatifi ve bazı banka temsilcileri tarafından dün işbirliği mutabakat zaptı imzalandı.

Antirüşvet yasası Moğolistan’da yürürlüğe girmiştir. Kamuoyu, çok partili Meclis’te 1 yılda yasalaştırılan Antirüşvet yasasının faydalı olacağını ümit etmektedir. Moğolistan geçen yıl BM Antirüşvet konvansiyonuna dahil olmuş ve bu yılda çıkarılan yasa ile yasal altyapıyı oluşturmuştur.

Vergi Sisteminde Değişiklik:Daha uygun bir vergi rejimi getirecek mali reformlar parlamentoda görüşülerek yasalaştırıldı. Parlamentonun 29 Haziran 2006 tarihli oturumunda meclis başkanı Nyamdorj KDV, kurumlar vergisi ve özel tüketim vergisinde yapılan değişikler için milletvekillerini kutladı. Değişikler 01 Ocak 2007 itibari ile yürürlüğe girecek. KDV: Halihazırda yüzde 15 olan Katma Değer Vergisi son değişikliklerle yüzde 10’a indiriliyor. Kurumlar Vergisi: 3 milyar (yaklaşık 2,5 milyon dolar) Tugrik’in altında gelir elde eden işletmeler için kurumlar vergisi yüzde 10 olarak belirlenmiştir. 3 milyar Tugrik’in üzerinde gelir elde eden firmalar yüzde 25 oranında kurumlar vergisi ödeyecekler. Günümüzde Moğolistan’da 3 milyar Tugrik’in üzerinde gelir elde eden firma sayısı sadece 86 yani 01 Ocak’tan itibaren mevcut işletmelerin %99’u yüzde 10 oranında kurumlar vergisi ödeyecek. Özel Tüketim Vergisi: Vergi eşiği yükseltiliyor, ve özel tüketim vergisi loto, kumar, alkol sigara, otomobil ve yakıttan alınacak şekilde genişletiliyor. Üretilen her bir litre alkol özel tüketim vergisine tabi olacak ve araçlardan alınacak ÖTV aracın yaşı ve kapasitesine göre belirlenecek. Kumarı engellemek için yüksek oranlı ÖTV uygulanacak.

5.3. Dış Ticaret

5.2.1.Genel Durum

Ticari yasalar da dahil olmak üzere herhangi bir yasa teklifi milletvekilleri veya cumhurbaşkanı veya başbakan veya hükümetçe gündeme getirilebilir. Yasa tasarısı ilgili komisyonlarda görüşüldükten sonra parlamentoda tartışılır. Ticaret politikaları Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından şekillendirilmektedir. Bakanlık ticaretin kolaylaştırılması ve ihracat dahil tüm ticari konularda politikaları belirlemektedir. Bakanlık ayrıca Yabancı Yatırım ve Dış Ticaret Ajansı (FIFTA) ve Maden Kaynakları ve Petrol Kurumu’nu da denetlemektedir. FIFTA yabancı yatırım ve dış ticaretin artırılması ve kolaylaştırılmasından sorumludur.

Gümrük Tarifeleri Konseyi gümrük ve gümrük vergileri politikasını belirlemektedir. Bu konseyin başkanlığını maliye bakanı yapamaktadır. Maliye Bakanlığı’na bağlı olarak kurulan Gümrükler Genel Müdürlüğü gümrük mevzuatını uygulamak ve gümrük vergisi ve diğer ilgili vergileri toplamak ve istatistiki verileri Ulusal İstatistik Ofisi’ne sunmakla yükümlüdür.

Moğol Ulusal Standardizasyon ve Metroloji Merkezi standardizasyon, sertifikasyon, test, gözetim ve metroloji ile ilgili konulardan sorumludur. Merkez, başbakan yardımcısına bağlıdır. Devlet Profesyonel Denetim Ajansı ise ithal ve ihraç mallarının gıda güvenliği temelinde denetimi, bitkiler ve tohumlar için zirai denetimi ve ticaret, sanayi, hizmetler, jeoloji ve madencilikle ilgili denetim ve standartların gözetimini yapmaktadır.

Fikri Mülkiyet Hakları Ofisi patent ve markalarla ilgili tüm konulardan sorumludur.

Merkez Bankası para politikasından sorumludur, bankaları denetler, ayrıca bankacılık sektörünün istikrarından sorumludur.

Moğolistan Ulusal Ticaret ve Sanayi Odası ise menşe şahadetnamesi yayınlanması, patent ve markaların kaydedilmesi, dış ticaret ve dış yatırımlarda anlaşmazlıkların halli, ithal ve ihraç mallarının bağımsız denetimi, ihracat merkezli pazar araştırmaları, fuar organizasyonu ve ticaret heyetlerinin organizasyonu ile ilgili konularda hizmetler vermektedir.

Bunlara ek olarak, sektörlerin temsili ve sorunların gündeme getirilmesi amacıyla bazı birlikler kurulmuştur. Bunlar; Moğolistan Ulusal Üreticiler Birliği, Moğol Yün ve Kaşmir Federasyonu, Moğol Et İhracatçıları Birliği, Moğol Tekstil Üreticileri Birliği ve Moğol Deri Birliği’dir.

5.2.2. Dış Ticaret Mevzuatı

Dış Ticaret Düzenlemeleri

Gümrük vergisi ticaret politikasının temelini oluşturmaktadır. İthal edilen ürünlerin nerdeyse tamamı için gümrük vergisi oranı (ad valorem) %5’tir. Tüm tarifeler bağlıdır, 2004 yılı için tarifelerin ortalama bağlı oranı %18,4’tür. Bağlı oranlar uygulanan tarifelerin oldukça üzerindedir; dolayısıyla tariflerin artırılması imkan dahilindedir. Bazı tarımsal ürünlerde gümrük tarifesi mevsimsel olarak %15’e çekilerek korunulmaktadır. Yerli üretim olsun ithal malı olsun bazı ürünler için özel vergi uygulaması yapılabilmektedir. Moğolistan bugüne kadar anti-damping vergisi, koruma ve gözetim önlemleri uygulamamıştır.

Ayrıca, ithalattan %10 oranında KDV alınmaktadır. Gümrük vergisinden muaf olan ürünler şunlardır:

• Safkan atlar
• Safkan sığırlar
• Safkan domuzlar
• Koyun,keçi
• Veri işleme otomatik makineleri ve parçaları, manyetik ve optik okuyucular, veri şifreleme makineleri, veri işleme makineleri
• Diode, transistor ve benzeri yarı iletkenler, ışığa duyarlı yarı iletkenler, modül ve modül olmayan foto galvanic elementler, ışık yayan diode, kurulmuş piezoelektrik kristaller, α
• Elektronik integral schemes ve elektronik micro schemes
• Tıbbi, cerrahi, dişçilik ve veterinerlik amacıyla getirilen aletler, spotrometrik ve kontrol aletleri ve cihazları, diğer tıbbi aletler ve optalmometreler,
• Klinik, cerrahi, dişçilik, veterinerlik amacıyla ya da tıbbi amaçlı
X-ray, α, β, γ spectrum, x-ray tüp, x-ray jeneratör, monitör ve ayarlama tahtaları, sandalyeleri, masaları ve ekranlar

Aşağıdaki ürünlerin Moğolistan’a ithalatı yasaktır

• %80 veya daha kuvvetli doğallaştırılmamış detanol
• Doğallaştırılmış detanol ve diğer ispirtolar

Aşağıdaki ürünlerin ithalatında 01 Ağustos’tan 01 Nisan’a kadar %15 oranında, diğer aylarda %5 oranında vergi alınır.

• Un
• Patates
• Soğan
• Kabak
• Havuç
• Şalgam


Yakıt için ithalat vergisi gümrük kapısına göre farklılıklar gösterir

Tablo: 26 Akaryakıt Vergisi
(ton başına ABD Doları cinsinden)
Benzinin oktan sayısı
Gümrük Kapısı 90'a kadar 90 ve daha fazla Dizel Yakıt
Tsagaannuur, Yarant,
Burgastay, Tes, 11 12 15
Gashuun Suhayt
Hankh 17 21 19
Sukhbaatar, Zamyn-Uud,
Ereentsav 38 43 48


İthalat Dokümantasyonu

Dokümantasyon nakliye şirketi ve Moğol acenteler tarafından yapılmaktadır. Gerekli belgeler şunlardır: ithalat kontratı, ithalat lisansı, kargo manifestosu, nakliye faturası, malların gümrük beyannamesi, malların değerinin beyanı, sigorta belgesi, ticari fatura, ödeme alındısı, paketlerin listesi, menşe şahadetnamesi, gümrük ve diğer vergilerin ödendiğini gösteren belgeler, bazı mallar için ilgili kurumdan denetim belgesi. Belgeler Moğolca olmalıdır, tercüme edilmiş kopyalar gümrük idaresince kabul edilir. 2002 yılından itibaren uygulanan altın kart uygulaması ile belirli kriterleri karşılayabilen şirketlere altın kart verilmeye başlanmıştır. Altın karta sahip olan şirketler kargo denetimi hariç diğer işlemlerden muaf tutulmaktadır. Ayrıca, ‘Tek Durak’ hizmeti ile temel gümrük noktalarında ithalatçının tüm işlemleri bir yerde yapabilmesi imkanı sağlanmıştır. 2001 yılında uygulamasına başlanan Otomatik Gümrük Bilgi Sistemi ile gümrük işlemlerinin ve ödemelerin online yapılması mümkün olmuştur.

Moğolistan serbest bir ithalat rejimine sahiptir. İthalatı kotaya tabi mal yoktur ve çok önemli lisanslama gereksinimleri mevcut değildir. Ancak, gümrüklerde yaşanan bürokratik sıkıntılar gecikmelere neden olmaktadır.

Gümrük müfettişinin kararının hakkaniyetsiz bulunması durumunda ilgili gümrük şubesi veya gümrük idaresi müdürüne başvurulabilir. Keza, gümrük idaresince alınan karara mahkeme yolu da açıktır.

Bazı ürünler için ithalat ve ihracat kısıtlamaları mevcuttur. Bunlar; uranyum, zehirli kimyasallar, insan kanı, organı ve kan ürünleri, ateşli silahlar, kültürel değeri olan ürünler, tarihi, kültürel, paleontolojik, arkeolojik ve benzeri niteliği olan kalemler, türü tehlikede olan hayvanlar, saf kan hayvanlar, değerli metaller, taşlar ve yarı değerli taşlar, alkol ve madenlerdir. Bu ürünlerin ihracat veya ithalatın dan önce Gümrük İdaresine danışılmasında fayda bulunmaktadır.

01 Ocak 2003’te yürürlüğe giren hükümetin 219 sayılı ve 25 Ekim 2002 tarihli kararına göre bakanlıklar ithalat ve ihracatı sınırlanmış mallar için kendi alanlarına giren lisansları çıkarmakla yükümlüdür. İlgili bakanlık 21 iş günü içerisinde lisans talebine cevap vermek zorundadır. Bakanlık detaylı inceleme gerektiren durumlarda bu süreyi 14 gün daha uzatabilir. Alınan lisans bir yıl süre ile geçerlidir, ancak ihtiyaç duyulduğunda bir yıl daha uzatılabilir.

İhracat Dokümantasyonu

İhracat için vergi kaydı ve Devlet Kayıt Bürosuna kayıt şarttır. İhracatta temel belge Gümrük Deklarasyon Formu’dur. Ancak, gümrük idaresi fatura, paketleme listesi ve menşe şahadetnamesi isteyebilir. Malların ihracat değeri malın Moğolistan sınırındaki değeridir. İthalatta olduğu gibi tek durak hizmeti ve altın kart hizmeti ihracatta da vardır.

Moğolistan Ulusal Sanayi ve Ticaret Odası menşe şahadetnamesi yayınlamaktadır; menşe şahadetnameleri özellikle ABD ve Avrupa Birliği’ne ihraç edilen tekstil ve konfeksiyon ürünleri için yayınlanmaktadır. Menşe şahadetnamesi isteyen firma Moğolistan Ulusal Sanayi ve Ticaret Odası’na fatura, kontratın fotokopisi, paketleme listesi ve bir başvuru formu ile başvurur. Gerekli belgelerin sunulması durumunda oda dört iş saati içerisinde menşe şahadetnamesi vermektedir. Oda ihraç mallarını fabrikada denetlemek isteyebilir.

Moğolistan’da çeşitli ürünlere ihracat vergisi uygulanmaktadır. Dünya Ticaret Örgütü’ne üyelik ile girişten on yıl sonra ham kaşmire uygulanan ihracat vergisinin kaldırılacağı taahhüt edilmiştir. Metal eritme fabrikalarını korumak maksadıyla ve dünya piyasalarında fiyatların artması sebebiyle hurda metalin ihracatına uygulanan vergi kilogram başına 140 Tugrik’ten 350 Tugrik’e yükseltilmiştir.

Şirket Kurma Süreci

Moğolistan’da şirket kurma süreci oldukça şeffaf ve diğer Asya ülkelerine kıyasla daha az komplekstir. Yabancı yatırım yasası %100 yabancı mülkiyetine izin vermektedir, tüm yatırımlar % 100 yabancı yatırım şeklinde kurulabilir. Bunun istisnası toprak mülkiyetidir. Toprak 60 yıllığına kiralanabilir.

Şirket kurma süreci Yabancı Yatırım ve Dış Ticaret Ajansı (FIFTA)’ya başvuru ile başlar. FIFTA 10.000 $’ın üzerindeki yatırımı doğrudan onaylar. Tamamı yabancı yatırıma dayanan şirketin başvuru ile birlikte tüm faaliyetlerini içerecek bir bilgiyi de FIFTA’ya sağlaması gerekmektedir. Moğol-yabancı şirket birlikteliği ile kurulan ortak yatırımlarda bir başvuru dosyası ve ortak yatırım anlaşması ile başvuruda bulunması gerekmektedir.

FIFTA onay belgesini 12 $ karşılığında vermektedir. Ortak yatırımların Vergi İdaresi Kayıt Bürosu’na kaydettirilmesi gerekmektedir.

Şirketin tüzel kişilik kazanması Vergi İdaresi’nce onaylanmasından sonra olmaktadır. Vergi idaresi şirketi ilan edmektedir. Bu işlem için 10 $ ve aşağıdaki belgeleri istenmektedir.:

• Ortaklığın taraflarınca imzalanan anlaşma ve beyanname
• FIFTA onay sertifikası
• Ortakların paylarını gösteren noter onaylı çizelge
• Yerel bankada açılacak Tugrik ve diğer para cinsinden hesapların hesap numaraları
• Yabancı şirket temsilcisinin pasaportunun fotokopisi
• Yabancı şirketin kendi ülkesinde sahip olduğu sermayeyi gösteren sertifika
• Ortak yatırımın yerel idare tarafından onaylandığını gösteren sertifika

Başvuru sırasında duruma göre başka ödemelerin de yapılması gerekebilir.

Temsilcilik büroları 3 yıllığına açılabilir ve 700 $ lık kayıt ödemesi yapılır; bunun, 500 $’ı Vergi İdaresi’ne 200 $’ı ise FIFTA’ya gitmektedir. Süre bitiminde 2 yıllık uzatma yapılabilir ve bu işlemin maliyeti 300 $’dır.

5.2.3.İthalatta Alınan Vergiler

Özel Vergi

Özel vergi insan sağlığı ve çevreye zararlı ürünler, lüks mallar ve kumar oynamakta kullanılan ürünler için uygulanmaktadır. Moğolistan’da üretilen mallar ve ithal edilen mallar için farklı oranlar uygulanabilmektedir. İhraç ürünleri için özel vergi uygulaması yoktur. Moğolistan’da üretilen ispirtolar (alkollü içecekler ve tıbbi kullanım alanları için), bira ve likör özel vergiye tabi değilken, bu ürünlerin ithal edilenleri özel vergiye tabidir. Dolayısıyla özel vergi ithalatta tarife dışı engel olarak kullanılmaktadır.

1999 yılında çıkarılan 27 sayılı karara göre taşıtlara yaş ve silindir hacmine göre uygulanan özel vergi düşürülmüştür.


Tablo: 27- Otomobil Özel Vergileri
Motorun silindir Özel Vergisi Miktarı /ABD Doları/
kapasitesi İmalat tarihinden sonra geçen yıl
/cm3/ 0-3 yıl 4-9 yıl 10 yıl ve üstü
1500 ve altı 500 1000 2000
1501-2500 1500 2000 3000
2500'den fazla 2000 2500 4000




Tablo: 28 Özel Tüketim Vergisi

No Özel Tüketim Vergisine Tabi Birim Vergi Miktarı ABD Doları Cinsinden
Tutulan Mallar Yerli Ürün İthal Ürün
Alkollü içecekler
1 Gıda için kullanılan fabrikasına satılan 1 lt 1.00
ispirto Diğer yerlere
satılan 1 lt 10.00
Alkol oranı il başkent
2 Her çeşit vodka %40'a kadar 1 lt 1.6 2 5
%40 ve daha
üstü 1 lt 4.5 4.5 6
Geleneksel yöntemle
3 üretilmiş vodka 1 lt 0.2
Alkol oranı
4 Her çeşit şarap %35'a kadar 1 lt 0.5 1.5
%35 ve daha
üstü 1 lt 4.5 6
5 Her çeşit bira 1 lt 0.2 0.2
6 Sigara 100 adet 100 adet 0.3 0.3
7 Tütün ve diğer açık sigaralar 1 kg 0.3 0.3
Oktan sayısı
8 Araba benzini 90'a kadar 1 t 11
Oktan sayısı
90 ve daha fazla 1 t 12
9 Dizel yakıt 1 t 15



Aşağıdaki ürünlerin Moğolistan’a ithalatı yasaktır

• %80 veya daha kuvvetli doğallaştırılmamış detanol
• Doğallaştırılmış detanol ve diğer ispirtolar


Yukarıda adı geçen ve özel tüketim vergisine dahil olmayan bütün ürünler için ithalat vergisi %7’dir.


Ocak 2004’ dan İtibaren Uygulanan İhracat Vergileri
Armonize Sistem Kodu

1 ABD Doları: 1173 Tugrik

Deve yünü, ham, kalın (5102.10.11) 100 kg/Tugrik
Deve yünü, ham, ince (5102.10.11) 200 kg/Tugrik
Ham kaşmir (5102.10.20) 400 kg/Tugrik
Keçi, ham oğlak derisi (4103.10.00; 4301.80.12) 1.500 Tugrik/tane
Kütük tomruk (44.01;44.03) 150.000 Tugrik/m³
Kesilmiş kereste (44.07;44.09) 150.000 Tugrik/m³
Hurda demir (72.04; 720410.00;72.0421.00
72.04.29.10 350 kg/Tugrik
Demir ve çelikten çubuklar (73.01) 140 kg/Tugrik
Bakır, çinko alaşım (7403.21.00) 128 kg/Tugrik
Bakır atık ve hurda (74.04) 1.500 kg/Tugrik
Bakır profil (74.07) 1.500 kg/Tugrik
Alüminyum (76.01) 450 kg/Tugrik
Atık alüminyum (76.02) 450 kg/Tugrik
Alüminyum çubuk, profil 350 kg/Tugrik

Moğolistan herhangi bir ürüne ihracat desteği vermemektedir, ihracat özel vergi ve KDV’den muaftır.

Üretiminin %50’sinden fazlasını ihraç eden yabancı yatırımcılar üç yıl gelirler vergisinden muaftır; takip eden 3 yıl ise %50 oranında muafiyet sağlanmaktadır. Moğolistan ihracata yönelik bu teşvikleri 31 Aralık 2002’den itibaren kaldırma taahhüdünde bulunmuştur; ancak bugüne kadar diğer ülkelerinde ihracata yönelik endüstrilere verdiği destekler bahane edilerek bu konuda bir değişiklik yapılmamıştır. Moğolistan’da ihracat sigortası ve garanti sistemi mevcut değildir.

Tarifeler

Moğolistan 01 Ocak 1993’te armonize sistemi (HS) benimsemiştir ve armonize sistemdeki değişiklikler Moğolistan nomenklatürüne yansıtılmaktadır. 01 Ocak 2002’de HS2002 benimsenmiştir. Mevcut tarife şedülü HS sekiz haneli düzeyde 5.541 sıraya sahiptir. İlk altı hane genel HS koduna, son iki hane ise ulusal düzeydeki alt bölümlere aittir. Moğolistan Gümrük Tarifeleri yasasına göre vergiler genel, MFN bağlı ve uygulanan ve tercihli hadleri kapsar. MFN uygulanan oranlar Moğolistan’a MFN statüsü tanıyan ülkelerin ürünleri için uygulanır, tercihli oranlar ise Moğolistan’a tercihli tarife uygulayan ülkelerin ürünleri için uygulanır. Uygulamada hiçbir ülkeye tercihli hadler ve genel hadler uygulanmamaktadır. Günümüzde Moğolistan’da hemen hemen her ürün için ad valorem MFN yüzde 5 oranında (tüm tarifelerin %98,8) gümrük vergisi alınır. Toplam 49 tarife sırası için (tüm gümrük vergilerinin %0,9’u) yüzde sıfır oranında gümrük vergisi uygulanır ki bunlar safkan sığır, domuz, koyun, keçi, at, enformasyon makineleri ve onları yedek parçaları, diode transistorler ve farklı tıbbi cihazlardır. Keza, kimi uluslararası anlaşmalar kapsamında uygulanan projelerde kullanılan makinelerin ithalatı da gümrük vergisinden muaf tutulmaktadır.

Buna ek olarak, bazı tarımsal ürünleri korumak maksadıyla mevsimsel olarak
(01 Ağustos’tan 01 Nisan’a kadar) %15 oranında gümrük vergisi uygulanmaktadır. Bu ürünler un, patates, soğan, kabak, turp, şalgam ve sarı havuçtur. Bu ürünler için uygulanan gümrük vergisi de 01 Nisan-01 Ağustos arasında %5’e düşmektedir.

Hükümet, Gümrük Tarife Konseyinin önerisiyle gümrük tarifelerini yüzde 50 oranında artırıp azaltabilir.

Moğolistan herhangi bir ürüne kota uygulamamaktadır.

Gümrük vergilerine ek olarak, ithal edilen mallar için KDV ve özel vergi uygulanmaktadır. Katma Değer Vergisi Yasası 01 Temmuz 1998’de yürürlüğe girmiştir. Moğolistan’da satılan mallardan, hizmetler sektöründen ve ithalattan son düzenlemelerle yüzde 10 oranında KDV alınmaktadır. Moğolistan’da mal alım-satım, hizmet üretme sayesinde 1 yıl içerisinde 10 milyon Tugrik ciroya ulaşan herkes KDV için kayıt yaptırmak zorundadır. KDV’ye esas değer tespit edilirken malın veya hizmetin piyasadaki fiyatı baz alınır. Şayet bu fiyat tartışmalı ise değeri vergi ve gümrük idaresi belirler. Vergilendirilen miktar yabancı para birimi ile ifade ediliyorsa Moğolistan Merkez Bankasının kuru veri kabul edilerek Tugrik’e çevirilir.

Moğolistan’ın tercihli ticaret uyguladığı ülke olmadığından menşe kuralı yoktur.

5.2.4.Tarife Dışı Engeller

Denetim Standartları

Denetime tabi mallar listesinde bulunan malların ithalat ve tüketimden önce denetime tabi tutulması gerekmektedir. Bu ürünler için gümrükten izin almak isteniyorsa Standart ve Kalite Sertifikasını aşağıdaki kurumların bir veya daha fazlasından getirmek gerekmektedir:
• Sınır Devriyesi
• Bitki Denetleme Laboratuarı
• İnsan Sağlığı ve Veteriner Hizmetleri
• Sağlık ve Enfeksiyon İnceleme Laboratuarı
• Standart ve Kalite Ajansı

Pre-Klerans

• Tıbbi cihazlar ve veterinerlik araçları
• Bir kargoda faklı türden malların bulunması
• Sezonluk ürünler (buğday ve sebze tohumu)
• Kırılabilir ürünler ve bozulabilir gıdalar

için pre-klerans mümkündür. Pre-klerans belgesi ile gümrüğe başvurulur ve malların ihraç edilen ülkeden ayrılması ile pre-klerans yapılır. Gümrük idaresi talebi inceler ve gümrük müfettişine pre-klerans belgesini içeren bir emir yayınlar.

Standartlar ve Diğer Teknik Düzenlemeler

Moğolistan Ulusal Standardizasyon ve Metroloji Merkezi standardizasyon,metroloji ve test işlemlerinin koordinasyonu ve yönetilmesinden sorumlu olan kamu kurumudur. Kurum ulusal standartları geliştirilmek yerli ve yabancı ürünlere uygunluk işareti vermekle sorumludur. Ayrıca, Dünya Ticaret Örgütü’nün Ticarette Teknik Engeller Anlaşması’nın uygulamalarını koordine eder.

Moğol standartları sanayi, tüketiciler, hükümet organları ve test yapan kurumlarca konsensüs ile benimsenir. Günümüzde 4.156 tane Moğol standardı vardır ve bunların %35’i uluslararası standartlarla uyumlaştırılmıştır. Standartların %40’ı uyulması zorunlu standartlardır. Yetkililer zorunlu olan standartları azaltmak ve gönüllü standartları artırmak niyetindedirler. 558 gıda standardı ve 388 zirai standart mevcuttur.

5.2.6. Çok Taraflı Ticaret Anlaşmaları ve Preferanslar

Dünya Ticaret Örgütüne Giriş

Moğolistan 29 Ocak 1997’de Dünya Ticaret Örgütü’ne (DTÖ) girmiştir. DTÖ anlaşmalarının büyük bir bölümü Moğolistan yasalarına dahil edilmiştir. Moğolistan Kamu Alımları Anlaşması ve Sivil Havacılık Anlaşmasını imzalamamıştır. DTÖ’ ye giriş ile birlikte tüm tarifeler GATT 1994’ün altında bağlanmıştır.Tarifelerin büyük bir bölümü tavan olarak yüzde 20 oranında bağlanmıştır. Üretimin yüzde 50’den fazlasını ihraç eden yabancı yatırımcılar için verilen ihracat desteklerini 31 Aralık 2002’den geçerli olmak üzere kaldırılacağı taahhüt edilmiştir. Ayrıca, üyelikten sonra 10 yıl içerisinde ham Kaşmir ihracatına uygulanan yüzde 30 oranında (ad valorem) ihracat vergisinin kaldırılacağı da taahhüt edilmiştir. Moğolistan Anlaşmazlıkların Halli Mekanizması çerçevesinde herhangi bir anlaşmazlığa taraf olmamıştır ve hiçbir ülke ile tercihli ticaret anlaşması imzalamamıştır. Genelleştirilmiş tercihler sistemi çerçevesinde Kanada, Avrupa Birliği, Japonya ve ABD’nin tercihli ticaret rejimlerinden faydalanmaktadır.

Diğer Ticaret Anlaşmaları

Moğolistan bugüne kadar herhangi bir bölgesel ticaret anlaşması imzalamamıştır. Halen Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi çerçevesinde Kanada, AB, Japonya ve ABD’nin tercihli ticaret rejimlerinden faydalanmaktadır. Buna ek olarak çok sayıda ikili ticaret anlaşması imzalamıştır. Hükümet temel ticaret partnerleri olan AB, Japonya, Güney Kore, ve ABD ile serbest ticaret anlaşması imzalamayı hedeflemektedir.


5.3 Dış Ticaret İstatistikleri

5.5.1.Yıllara Göre Dış Ticaret Değerleri


Tablo: 29 Yıllara Göre Dış Ticaret Değerleri

(Milyon Dolar) Dış Ticaret Hacmi İhracat İthalat
Değer % Değişimi Değer % Değişim Değer % Değişim
1990 1.585 -11,2 661 -4,1 924 -15,7
1991 709 -55,3 348 -47,3 361 -60,9
1992 807 13,8 388 11,6 428 15,9
1993 762 -5,6 383 -1,5 379 -9,4
1994 626 -17,8 368 -4 258 -31,8
1995 899 43,7 512 39,2 388 50
1996 875 -2,7 424 -17,1 451 16,3
1997 920 -5,1 452 -6,4 468 3,9
1998 789 -14,2 317 -29,8 472 0,9
1999 761 -3,5 336 5,9 426 -9,9
2000 1.081 41,9 466 38,9 615 44,3
2001 940 -13 385 -17,4 555 -9,7
2002 1.215 29,2 524 36 691 24,5
2003 1.388 14,2 600 14,5 787 14
2004 1.891 36,3 870 44,9 1.021 29,7
2005 2.202 16,5 1.054 21,2 1.149 12,5
2006 3.028 37,5 1.543 46,4 1.486 29,3
2007 4.119 36.0 1.949 26.3 2.170 46.0
Kaynak: Moğolistan Gümrükler Genel İdaresi

Moğolistan’ın temel ihraç ürünleri birkaç kalem üründen oluşmaktadır. Madencilik ürünleri ihracatın yarıdan fazlasını oluşturmaktadır. En önemli ihraç ürünleri bakır, altın ve başta kaşmirden ürünler olmak üzere tekstil ve konfeksiyon ürünleridir. İthalatta ise petrol, gıda, elektriksiz makineler, ulaşım araçları, tekstil ve konfeksiyon öne çıkmaktadır.

Çin en çok ihracat yapılan ülkedir, ABD ise son zamanlarda Rusya Federasyonu’nun yerini alarak ikinci sıraya yükselmiştir.

Yerel verilere göre 2007 yılına göre dış ticaret hacmi yüzde 36 oranında artarak 4.119 milyon dolara ulaşmıştır. Dış ticaret dengesi ise 221 milyon dolar eksik vermiştir. Dış ticaret dengesindeki negatif durum temelde dünya piyasalarında artan petrol ve gıda maddeleri ithalatından kaynaklanmaktadır.

İhracat 2006 yılına göre yüzde 26.3 oranında artarak 1.949 milyon dolara ulaşmıştır. İhracattaki artış özellikle madencilik ürünleri, doğal ve kültür incileri, değerli ve yarı değerli taşlar ihracatındaki artıştan kaynaklanmıştır.

2007 yılında toplam ihracatın, % 66.8 ini (1.301 milyon dolar) madencilik ürünleri, % 13.5 ini ( 263 milyon dolar) tekstil ve tekstil ürünleri, % 12.1 ini (235 milyon dolar) değerli metaller oluşturmaktadır.

İhracat 2007 yılına göre yüzde 46 oranında artarak 2.170 milyon dolara ulaşmıştır. 2007 yılında toplam ithalatın, % 27.8 ini madencilik ürünleri, % 19.6 sını makina, elektrikli araçlar, ekipman ve parçaları, % 10.3 ini ulaştırma araçları ve parçaları oluşturmaktadır.






5.5.2. Ülkelere Göre Dış Ticaret


Tablo:30 Ülkelere Göre Dış Ticaret
Milyon ABD Doları

Ülke 2003 2004 2005 2006 2007
Toplam 1417 1891 2249 3028,4 4119,3
Avustralya 54,1 15,6 28,4 17,9 19,8
Avusturya 5,5 4,7 1 1,6 6,1
ABD 166,4 202,8 192,6 163,1 158,5
Belçika 6,4 4,1 5,8 3,9 7,6
Bulgaristan 1,5 1,7 1,8 1,6 2,9
Belarusya 3 5,5 5,1 5,7 7,4
Viyetnam 1,7 2,2 2,6 3 6,3
Güney Kore 75,2 70,8 128,8 103,9 161,1
Almanya 42,6 45,2 49,9 52,2 94,2
Danimarka 3,9 5 3,3 2 2,8
İsrail 0,9 4,3 8,1 7,3 5,7
Endonezya 2,8 3 3,3 3,9 3,9
İspanya 8,3 4,4 0,9 1,8 8,4
İtalya 12,4 20,4 28,3 47,3 66,6
İngiltere 30 141,4 95,8 47,6 35,9
Kazakistan 7,7 26,5 41,1 51,5 31,0
Kanada 4,5 20,9 139,4 181 189,2
Kırgızıstan 1 1,3 1,3 1,4 4,2
Meksika 0 0,2 0,2 0,8 2,1
Hollanda 4,3 4,7 7,8 6,7 39,7
Malezya 4,7 5,6 7 9,8 19,8
Rusya Federasyonu 306,6 362,6 445,2 592,9 133,0
Polonya 8 8,8 10,1 12,7 24,3
Singapur 45,4 34,9 16,9 23 29,7
Taivan 1,9 5 2,7 3,3 3,7
Tailand 1,4 4,7 0.9 2,1 6,8
Türkiye 2,7 2,1 2,3 4 5,3
Ukrayna 12,8 18,1 26,6 27,6 41,6
Macaristan 3,8 7,3 3,4 4,3 3,9
Finlandya 2,7 2,6 2,8 3,2 7,5
Fransa 12,7 30,5 30 18,6 29,4
Çin Halk Cumhuriyeti 483,3 671,1 821,5 1465,2 1810,7
Çekoslovakya 5,9 4,6 5,3 6,7 6,3
İsveç 1,4 6,3 1,8 3,9 7,5
İsviçre 4,9 6,6 5,3 7,8 2,8
Emiratlar 0,5 0,6 0,4 0,3 4,7
Hindistan 1 1,3 1,6 3,9 4,6
Japonya 71,9 108,4 81,3 104,7 112,7


2007 yılı itibari ile Moğolistanın toplam 4.2 milyar dolarlık dış ticaret hacmi içinde ilk sırayı, 1.8 milyar dolar ile Çin Halk Cumhuriyeti almaktadır. Daha sonra G.Kore 161 milyon dolar, ABD 158 milyon dolar, Rusya 133 milyon dolar, Japonya 112 milyon dolar, Kanada 189 milyon dolar ile Moğolistanın en önemli dış ticaret ortakları arasında yer almaktadırlar.

5.3.3. Ülke Grupları veya Ekonomik Topluluklara Göre Dış Ticaret


Tablo:31 Ülke Gruplarına Göre Dış Ticaret
Milyon ABD Doları
Ülke Grupları 2003 2004 2005 2006 2007
Toplam 1.416,90 1.890,80 2.249,20 3.028,40 4.119,30
Asya 702,5 944,9 1.103,40 1.788,70 2.544,10
Doğu-Güney Asya Ülkeleri 56,6 52,5 31,9 43
Orta-Doğu Ülkeleri 2,8 3 2,4 1,9
Avrupa 484,1 699,8 748,2 868,5 1194,3
Avrupa Birliği 151,1 297,9 252,2 228,1
Amerika 172,3 228,5 340,2 351,9 358,5
Afrika 2,9 0,1 0,4 0,3 1,1
Avustralya 55 17,5 30 19 21,3

2006 yılı ihracatına ülke grupları itibari ile bakıldığında, 1.788 milyon dolar ile asya ülkeleri ilk sırayı almaktadır. 868.5 milyon dolar ile Avrupa ülkeleri ikinci sırada ve 351.9 milyon dolar ile Amerika kıtası ülkeleri üçüncü sırada yer almaktadır.












5.3.4.Dış Ticaretin Sektörel Dağılımı

Tablo : 32 Dış Ticaretin Sektörel Dağılımı

Milyon ABD Doları
İhracat İthalat
Gruplar 2005 2006 2007 2005 2006 2007
Toplam 1.064.9 1.542.8 1.949,2 1.184.3 1.485.6 2.170,1
Gıda ve Canlı hayvan 12,7 26,6 33,6 121.5 142.6 208,3
Meşrubat ve Sigara 0.3 0.5 0,6 21,5 27,9 40,8
Yakıt dışında hammaddeler 515.9 997.4 1366,9 8,7 9,8 14,3
Bakır konsantrasyonu 326.2 635.4 811,5
Her türlü yakıt ve yağlama malzemeleri 40.2 70.4 88,9 314.7 434.6 634,8
Hayvansal ve bitkisel yağları 0.1 0.0 0 10,3 9,1 13,4
Kimyasal maddeler 1,1 1,6 2,0 59.7 81.0 118,3
İmalat sanayi ürünleri 46.7 66.6 84,1 206.9 222.7 325,3
Otomobil, ulaşım araçları ve parçaları 8.0 17,1 21,6 371.3 419.7 613,1
Diğer ürünler 108.2 92.1 116,4 69.7 138.1 201,7
SİTC'de yer almayan diğer ürünler 331.6 270.5 234,9 0.0 0.0 0
İşlenmemiş ve yarı işlenmiş altın 331.6 270.5 234,9

Sektörler itibari ile 2007 yılına göre ihracatta en büyük artış (%37) yakıt dışı hammaddeler ve madenlerde görülmektedir. İhracatta diğer önemli artış (%27) bakır konsantrasyonunda olmuştur. İthalatta ise otomobil ve ulaşım araçları ve parçaları ile her türlü yakıt ve yağlama malzemelerinde artış gözlenmektedir. Gıda ithalatında da % 46 lık bir artış söz konusudur.

5.3.5.Başlıca Maddelere Göre İthalat



Tablo:33 Başlıca Maddelere Göre İthalat

Ürün Adı Birim 2003 2004 2005 2006 2007
Buğday bin ton 61.5 114.9 97.5 102.2 92,8
Un bin ton 75.2 79.3 103.9 105.6 112,3
Bitkisel yağlar bin ton 0.1 0.6 0.2 0.1 3,6
Margarin bin ton 3.0 3.6 4.6 5.1 5,2
Tereyağı ton 55.1 5.0 8.4 104.6 114,5
Toz şeker bin ton 19.0 33.7 26.8 26.3 36,7
Bonbon şeker bin ton 05.Oca 05.Haz 6.0 05.Nis 7,1
Unlu tatlı ürünler bin ton 05.Şub 05.Ağu 06.Oca 06.Tem 9,2
Konserve meyve ve yemiş bin ton 0.1 0.0 0.1 0.0 0
Pirinç bin ton 14.Ağu 26.Tem 13.Ağu 19.Oca 28,4
Yeşil çay bin ton 01.Eyl 02.Şub 01.May 2.0 2,5
Sigara mln.adet 673.0 764.7 629.3 761.4 1,5
Patates bin ton 40.2 38.4 41.0 35.6 30,2
Soğan ve sarmısak bin ton 07.Oca 09.May 05.May 04.Mar 1,9
Taze meyve bin ton 23.Mar 22.Eyl 22.Haz 15.Mar 17
Meşrubat mln.lt 5.0 04.Eyl 04.Şub 05.May 6,6
Alkollü içkiler mln.lt 17.Şub 19.May 09.Nis 12.0 19,9
Sabun ton 6000.5 6075.9 6261.5 6745.9 6791
Deterjan ton 2283.1 2197.0 2751.1 3184.3 4459,2
İlaç ton 970.7 784.8 790.7 813.2 1068,6
Plastik ambalaş ve kutu mln.adet 94.5 97.2 115.3 134.6 188,4
Sentetik kağıt kumaş mln.m2 09.Nis 11.Ağu 10.Tem 08.Mar 4,8
Pamuk kağıt kumaş mln.m2 08.Ağu 04.Eyl 08.Tem 09.Mar 3,5
Deri bot bin çift 31.6 39.3 34.1 55.0 47,7
Soğutucu ve dondurucu aletler bin adet 25.Eyl 39.4 29.Eyl 29.Şub 55
Ev elektronik eşyaları bin adet 70.0 158.1 93.5 124.8 162,2
Pencere camı bin m2 710.1 743.3 818.5 803.8 936,3
Azot gübresi bin ton 12.Nis 18.Nis 13.Mar 20.Mar 18,7
Çimento bin ton 85.9 131.8 175.1 243.5 415,4
Gazete kağıdı bin ton 2,1 2,1 2,2 2 1,9
Yeni tekerlik bin adet 130.4 148.1 121.2 124.8 186,6
Çelik boru ve çelik parçalar ton 5806.2 3189.9 5999.4 7950.1 17008,9
Diğer borular ton 4102.3 5114.2 4918.0 9590.8 19580,4
Sıvı pompaları bin adet 17.Eyl 39.5 23.Şub 33.9 339,1
Klima adet 1869 2369 9650 14727 22172
Matbaa makineleri ve parçaları adet 276 17180 1463 1120 48329
Tekstil makineleri adet 21 97 80 235 924
Toprak, taş ayırma ve karıştırma makineleri bin adet 47.9 29.Oca 145.8 22.Haz 20,6
Elektrik motor ve kaynağı bin adet 02.May 01.Ağu 02.Mar 02.Şub 3
Buldozer, ekskovatör ve yol ütüleme ruloları adet 513 308 358 2134 1249
Toplu taşıt araçları adet 1648 1996 1639 2341 2791
Arabalar adet 10320 12933 14366 21784 22150
Kamyon ve kamyonet adet 2870 4926 6237 7481 13116
Araba parçaları bin adet 304.1 408.4 305.1 313.2 501
Traktörler adet 290 327 515 1520 1282
Benzin bin ton 259.1 270.1 254.8 280.4 346,2
Dizel yakıt bin ton 214.8 258.2 270.9 310.0 387,6
Uçak yakıtı bin ton 23.Eyl 22.Ağu 18.Eyl 41.4 39,2
Mazot bin ton 12.Nis 11.Oca 04.Eyl 04.Nis 7,6
Yağlar bin ton 02.Tem 01.Tem 01.Tem 01.May 2,6
Elektrik mln.kw.st 173.1 240.9 175.5 241.8 207,6

Moğolistan’ın ithalatı 2007 yılında, bir önceki yıla göre yüzde 46 oranında artışla 2.170 milyon dolar olmuştur. İthalatın yüzde 27.8’ini mineral yakıtlar madencilik ürünleri (603 milyon dolar), yüzde 30’unu makine ve ulaşım araçları (651 milyon dolar), yüzde 5’ini imalat sanayi ürünleri (108 milyon dolar), yüzde 7.3’ünü gıda ürünleri (158 milyon dolar) ve diğer ürünlerden oluşmuştur.

5.3.6. Başlıca Maddelere Göre İhracat

Tablo:34 Başlıca Maddelere Göre İhracat

Ürün Adı Birim 2003 2004 2005 2006 2007
Temizlenmemiş kaşmir ton 252.9 47.4 381.3 1675.7 1510.5
At kılı ton 797.3 766.9 811.2 857.1 -
Taranmamış koyun yünü bin ton 8.4 8.3 6.8 6.4 9.1
Deve yünü bin ton 0.4 0.3 0.8 0.9 0.9
At kuyruğu bin ton 0.5 0.6 0.5 0.5 0.4
Dana derisi bin adet 13.1 2.0 3.5 0.1
At derisi bin adet 359.7 198.9 261.4 303.0 237.4
Koyun derisi bin adet 91.3 98.3 2.7 -
Keçi derisi bin adet 31.9 5.6 17.2 5.2 -
Diğer hayvansal hammaddeler ton 886.8 6.1 404.4 1025.1 1082.3
Ham petrol bin barel 159.5 180.4 188.1 337.9 812.3
Bakır konsantrasyonu bin ton 568.9 562.6 587.1 599.5 607.8
Molibdenium konsantrasyonu bin ton 4.0 2.3 2.4 3.3 3.2
Feldispat konsantrasyonu bin ton 257.4 289.1 311.4 355.0 360.0
Çelik bin ton 3.9
Rafine edilmiş bakır bin ton 1.4 2.7 3.0 2.4 3.2
İşlenmemiş yada yarı işlenmiş altın ton 12.4 19.3 23.8 15.4 11.6
Kömür bin ton 435.4 1635.1 2217.8 2380.1 3269.0
Kereste m3 10.2 52.1 37.3 62.3 87.3
Kesilmiş tahta bin m3 0.2 0.5 1.1 0.3
Taranmış kaşmir bin ton 0.6 0.8 0.9 1.4 1.8
Kaşmir toplar ton 22.5 12.7 13.9 13.0 15.5
Bağırsak ton 222.8 277.7 295.2 260.1 290.7
Et bin ton 15.1 8.4 7.8 11.7 10.9
Geyik kan boynuzu ton 65.5 26.1 29.0 12.8 37.5
Kemik unu ton 20.0 890.9 8914.0
Vodka bin lt 21.3 40.8 26.8 78.2 95.2
Örülmüş palto, jeket bin adet 6.5 0.7 15.3 2.1 2.3
Trikotaj bin adet 6748.2 12616.0 10832.8 9308.0 7675.1
Gömlek bin adet 8093.1 10198.0 4508.8 4342.4 1809.4
Örülmüş eldiven bin çift 2.2 2.4 1.9 3.0 2.5
Dikilmiş palto, jeket bin adet 815.8 386.5 19.1 1.3 4.2
Dikilmiş iç çamaşırı bin adet 6439.8 6653.8 4874.5 3898.4 1639.4
Sentetik malzemeden yapılmış giyim bin adet 0.5 0.0 0.5 0.1
Halı mln.m2 0.1 0.1 0.1 0.1 0.2
Battaniye bin adet 5.9 5.8 6.9 10.9 11.6
Atık bakır ton 22.5 7.8 1.0 0.0 0.0
Atık alüminyum ton 123.0 22.1 96.4 0.0
Atık demir bin ton 4.1 20.3 6.0 3.3
Atık kurşun bin ton 2.9 5.2 0.5 0.7




Tablo:35 Madde Gruplarına Göre İthalat

mln. ABD Doları
Madde Grubu 2004 2005 2006 2007
Her tür yakıt ve yağlama maddeleri 227,6 314,7 434,6 634.8
Makine ve ulaşım araçları 303,7 371,3 419,7 613.1
Her tür hammaddeden üretilen mallar 210,7 206,9 222,7
325.3
Gıda ve canlı hayvanlar 125,2 121,5 142,6 208.3
İmalat sanayi ürünleri 61,7 69,7 138,1 201.7
Kimyasal maddeler 50,6 59,7 81,0 118.3
Sigara, içecek 26,3 21,5 27,9 40.8
Yakıt dışında hammadde 7,7 8,7 9,8 14.3
Hayvansal ve bitkisel yağlar 7,6 10,3 9,1 13.4
Toplam 1.021,8 1.184,3 1.485,6 2.170,1






5.2.8. Maddelere Göre İhracat

2007 Yılı İtibariyle İhracatı 1 Milyon Doların Üzerindeki Ürünler ve
En Çok İhraç Edilen Ülkeler (1000 ABD Doları)

Diğer canlı hayvanlar 2330.1
Kuveyt 1410
Saudi Arabistan 600
Katar 320

Dondurulmuş dana eti 6263.3
Rusya Federasyonu 6116.7
Kazakistan 146.5

Küçükbaş hayvan bağırsağı 4426.5
Almanya 1615.3
İsviçre 1399.9
Hollanda 1343.6
Türkiye 35.9

Feldispat, leucite, nepheline ve syenite 44942.9
Rusya Federasyonu 27847.0
ABD 6288.2
Ukrayna 5898.7
Çin 3470.1

Demir konsantrasyonu 16496.1
Çin 16495.7

Bakır konsantrasyonu 811502.5
Çin 811501.6

Çinko konsantrasyonu 175919.0
Çin 173248.2
Rusya Federasyonu 2670.8

Molibdenium konsantrasyonu 75383.4
Çin 16618.9
Güney Kore 29235.2
Japonya 7133.4
Hollanda 4714.3
Estonya 3906.3
Lüksenburg 3726.8

Kömür 115717.2
Çin 114888.2
Rusya Federasyonu 814

Ham petrol 53403.1
Çin 53403.1

İşlenmemiş dana derisi 3821.9
Çin 3821.6

İşlenmış dana ve at derisi 7499.6
Çin 5022.7
İtalya 2476.9

İşlenmiş koyun, kuzu derisi 25002.3
İtalya 2346.3
Çin 22656.1

İşlenmiş keçi derisi 5384.8
Çin 5210.8
İtalya 174

Taranmamış koyun yünü 8444.9
Çin 7658.4
Mısır 359.2
Rusya Federasyonu 295.2

Yıkanmış kaşmir 63416.0
Çin 63415.3

%22den az kaşmir içeren keçi yünü 1186.4
Çin 1186.4

Yıkanmış dişi deve yünü 1454.8
Çin 1448.6

Taranmış kaşmir 114277.0
İtalya 48742.8
İngiltere 9956.5
Çin 46473.1
Japonya 3337.5
Hong Kong 2293.7
ABD 1387.5

Kaşmir top 1006.2
Hong Kong 500.4
Japonya 374.6
İngiltere 131.2
Tekrar işlenmiş kısa kaşmir 2086.1
Çin 1101.5
İtalya 977.6

Tekstil (t-shirt ve atletler) 12290.8
ABD 7849.0
İngiltere 4037.9

Kaşmir kazak ve ürünleri 12374.1
Almanya 3695.8
Fransa 2968.1
İtalya 1752.0
Japonya 738.5

Erkek gömlek 3772.5
ABD 3754.0

İşlenmiş yada yarı işlenmış altın 234873.6
Kanada 177834.6
ABD 43560.6
Güney Kore 8407.8
İngiltere 5070.6

Katod bakırı 22064.4
Çin 19556.2
Japonya 2253.6



Tablo:36 Madde Gruplarına Göre İhracat

mln. ABD Doları
Madde Grubu 2004 2005 2006 2007
Her tür hammaddeden üretilen mallar 400 515,9 997,4 1366,9
Bakır konsantrasyonu 284,3 326,2 635,4 811,5
Diğer ürün ve mallar 243,3 331,6 270,5 234,9
İşlenmemiş yada yarı işlenmiş altın 243,2 331,4 270,1
234,9
Hayvansal ve bitkisel yağlar 142,2 108,2 92,1 116,4
Gıda ve canlı hayvanlar 25,6 40,2 70,4 88,9
Sigara, içecek 38,3 46,7 66,6 84,1
Her tür yakıt ve yağlama maddeleri 16,1 12,7 26,6 33,6
Yakıt dışında hammadde 3,0 8,0 17,1 21,6
Kimyasal maddeler 1,0 1,1 1,6 2,0
Makine ve ulaşım araçları 0,2 0,3 0,5 0,6
Fabrikada üretilen diğer ürünler 0,0 0,1 0,0 0,0
Toplam 869,7 1.064,90 1.542,80 1.949,2











5.3.9. En Fazla İthalat Yapılan Ürünler


2007 Yılı İtibariyle İthalatı 1 Milyon Doların Üzerindeki Ürünler ve
En Çok İthal Edilen Ülkeler (1000 ABD Doları)

Süt Tozu 1215
Yeni Zelanda 350.9
Hollanda 322.8
Güney Kore 181.1
İsveç 160.8
Singapur 102.2
Avusturalya 80.9

Patates 3629.8
Çin 3618.8

Elma ve Armut 2230.5
Çin 2216.0

Lahana 1504.7
Çin 1489.1

Yeşil çay 1071.2
Çin 729.8
Gürjistan 341.3

Pirinç 8147.9
Çin 8052.1

Bulgur 1208.1
Çin 909.3

Buğday ya da Meslin Unu 29048.2
Rusya Fed. 22835.1
Kazakistan 2819.7
Çin 3375.3

Buğday Unu 5096.2
Rusya Fed. 4587.2

1. Kalite Buğday Unu 23014.8
Rusya Fed. 17370.1
Kazakistan 2387.7
Çin 3250.6

Soya Yağı 4959.1
Arjantin 2400.1
Rusya Fed. 1164.2
Vietnam 412.4
Malezya 259.0
Çin 263.7
Güney Kore 223.5

Palm Yağı 2085.2
Malezya 1998.4

Margarin 5463.3
Rusya Fed. 5195.8

Toz Şeker 13258.6
Malezya 5886.8
Tayland 2698.9
Emiratları 1861.1
Çin 1050.1

Şekerleme 8562.0
Ukrayna 4521.8
Rusya Fed. 1786.4
Brezilya 652.1
Çin 619.3

Ekmekçilik mamülleri, kek, biskuvi 12559.3
Ukrayna 4777.0
Rusya Fed 2455.5
Türkiye 1178.4
Çin 1590.7

Bira 10777.8
Güney Kore 8202.4
Singapur 806.2

Şarap 5099.3
Almanya 1502.7
Bulgaristan 1260.1
Fransa 1116.5

Sigara 24839.7
Kazakistan 7624.6
Ukrayna 5742.3
Singapur 5190.5
Güney Kore 4142.0
Tütün 3251.9
Çin 2097.7
Kırgızistan 1154.1

Petrol Ürünleri 559528.3
Rusya Fed. 518858.5
Çin 19457.7
Kazakistan 12846.6
Güney Kore 5886.9

Benzin-90 Oktandan düşük 134546.9
Rusya Fed. 126034.0
Çin 6874.0

Benzin-90 Oktandan fazla 104538.2
Rusya Fed. 100714.6

Dizel Benzin 270702.6
Rusya Fed. 253042.2
Kazakistan 8491.8

Uçak Yakıtı 29059.6
Rusya Fed. 29059.5

Yakıt Mazotu 2733.2
Rusya Fed. 2733.2

Elektrik Enerjisi 6366.9
Rusya Fed. 6226.1

Sulfid, polisulfid 3448.4
Çin 3446.1

İnsan, hayvan kanı, aşı 1831.1
Hindistan 717.9
Belçika 520.1
Rusya Fed. 256.1
Fransa 150.5

İlaç 16199.8
Rusya Fed 4826.2
Almanya 3220.1

Gübre 4266.0
Rusya Fed. 3947.9

Sabun 6500.6
Endonezya 2001.4
Malezya 1977.5
Rusya Fed. 674.7
Türkiye 257.4

Güzellik Sabunu 3375.9
Endonezya 1222.5
Rusya Fed. 672.2

Çubuk Sabun 2550.1
Malezya 1654.4
Endonezya 772.6

Deterjan 8338.9
Rusya Fed. 4028.2
Vietnam 2003.7
Çin 988.3

Toz Deterjan 5113.7
Vietnam 2003.6
Rusya Fed 2302.0
Çin 418.3

Patlayıcı maddeler 6541.4
Çin 5902.6

Plastik Ambalaj Malzemesi 7299.2
Çin 6088.7

Yeni Tekerlek 18018.7
Rusya Fed. 6664.1
Japonya 5237.7

Gazete Kağıdı 1128.9
Rusya Fed 813.2
Çin 258.9

Kumaş (%85’ten fazlası pamuktan) 3752.9
Çin 3689.9

Sentetikten Kumaş 2991.3
Çin 2699.0

Asfalt, Zift 3067.8
Rusya Fed. 2568.0
Çin 486.2

Demir alayi 3.098
Çin 2834.0

Demiryolu Çeliği 3437.7
Rusya Fed. 3056.7

Boru, demir veya çelik 16913.8
Avustralya 840.3
Rusya Fed. 737.8

Demir ve Çelikten diğer Malzemeler 1537.9
Rusya Fed. 733.4
Çin 513.2

Değirmen Topu 1018.8
Rusya Fed. 571.1
Çin 447.7

Alüminyum kablo 4654.1
Çin 4654.1

İçten Yanmalı Motor 6696.6
Latviya 2721.6
Güney Kore 1197.1
Rusya Fed. 941.4

Diğer Motorlar 1505.8
ABD 299.9
Çin 284.0

Sıvı Pompası 16394.4
Çin 6118.7
ABD 3422.1
Rusya Fed. 1848.8

Hava Pompası 4924.2
Çin 1362.4
Rusya Fed. 692.0
Avustralya 510.8

Oda klimaları 1620.9
Çin 755.5

Buzdolabı, derin dondurucu 7639.6
Çin 3094.0
Singapure 2759.1

Isı değişimi ile çalışan Laboratuar Ekipmanları 6611.7
Almanya 3591.1
Fransa 930.4

Kurutucu, Sıvı ve Gaz Temizleyici Makineler 11884.5
İspanya 3436.0
Almanya 1711.7
ABD 1428.0

Vinç 4205.6
Çin 2259.2
Japonya 398.3

Diğer Kaldırma ve Yükleme Makineleri 9142.4
Güney Kore 3959.8
Çin 3406.2

Buldozer, Angledozer, Ekskavatör 55945.2
Çin 16417.9
Japonya 18042.8
ABD 6448.8
Güney Kore 4763.7
Belçika 3443.1

Zincirli Buldozerler 15616.9
Japonya 9137.3
ABD 2866.8
Brazilya 1450.9

Makine Parçaları 31715.5
Rusya Fed. 7879.3
ABD 6200.1
Çin 3397.9
Avustralya 2153.9
Kanada 2054.9

Sondaj Makinelerin Parçaları 8991.6
Çin 2586.8
Avustralya 1980.0
Kanada 1274.8

Ekskavatör Parçaları 20590.0
Rusya Fed. 7219.0
ABD 5109.2
Fransa 1422.5
Almanya 1194.8

Zirai Makeniler ve Parçaları 1160.0
Çin 961.2

Gıda Üretim Makineleri 5374.1
Almanya 2449.5
Fransa 1202.4
Rusya Fed. 663.8

Matbaa ve Kopyalama Makineleri 5181.4
Çin 1954.9
Almanya 1121.2

Çamaşır Makinesi 3234.4
Çin 1610.4
Singapur 1236.9

Otomatik Veri İşleme Makineleri 12179.3
Malezya 4125.6
Çin 3302.3
Singapur 1534.4
Güney Kore 677.8

Taşınabilir Veri İşleme Makineleri 2710.8
Malezya 959.6
Çin 819.2
Singapur 416.2

Toprak Ayırma ve Karıştırma Makineleri 23439.8
Rusya Fed. 8931.3
Çin 8759.3
Avustralya 1523.4
Güney Kore 1274.1

Madenleri Ezme ve Öğütme Makineleri 4714.4
Çin 8931.3
Rusya Fed. 1660.1

Madenleri Ezme ve Öğütme Makinelerinin Parçaları 7376.5
Çin 1937.6
Rusya Fed. 1450.3
Avustralya 1240.4

Lastik ve Plastik İşleme Makineleri 1386.7
Almanya 623.7
Çin 487.0

Musluk, valf, kaynatma kazanları 5715.8
Çin 2452.0
Rusya Fed. 571.2

Elektrikli Motorlar ve Jeneratörler 7997.8
Rusya Fed. 2881.0
Çin 1799.6
İngiltere 1319.4

Elektrikli Transformatörler 10818.6
Çin 7310.3
Almanya 1480.0

Elektrikli ve Su Depolu Isıtıcılar 5878.8
Rusya Fed. 1856.9
Çin 903.9
Polonya 881.1
Singapur 717.9

Telefonlar İçin Elektrikli Aparatlar 39246.7
Çin 18544.3
Fransa 5577.9
Güney Kore 2957.4
Hong Kong 2533.9
ABD 1537.2

Dijital sistemleri 5365.2
Çin 4459.8
ABD 237.9

Telefon, Telgraf Aparatları, Parçaları 5556.8
Fransa 2731.7
Çin 1219.0

TV /LCD
Çin 781.3
Singapur 709.5


TV /Plazma 1732.5
Singapur 1042.5
Çin 220.3
Diğer 2986.4
Singapur 2170.4
Çin 701.1

Elektrodlar 1030.6
Çin 693.4

Traktörler 3719.5
Çin 1468.5
ABD 934.1
İtalya 590.5

10 Kişiden Fazla Motorlu Taşıtlar 13602.7
Güney Kore 4708.2
Rusya Fed. 6232.4
Çin 1048.4

Binek Arabaları 100806.2
Japonya 79006.1
Almanya 8402.4
Güney Kore 5456.1
İngiltere 3166.4
Rusya Fed. 1299.9

1000-den Daha Az Kapasitedeki Araçlar 1234.1
Japonya 950.7
Güney Kore 150.6

1000-1500 cc Kapasitedeki Araçlar 15675.1
Japonya 12759.6
Güney Kore 2696.6

1500-3000 cc Kapasitedeki Araçlar 28103.7
Japonya 20935.3
Almanya 2640.8
Güney Kore 2020.2

3000 cc Silindiri Geçmeyen Araçlar 38883.9
Japonya 29716.4
Almanya 5356.3
İngiltere 2200.9
ABD 1296.4

2500 cc Silindiri Geçmeyen Araçlar 13910.2
Japonya 12767.7

Kamyon ve Kamyonet 54198.4
Çin 18241.0
Güney Kore 14356.4
Japonya 9671.5
Hindistan 4599.7
Rusya Fed. 2440.7
Beyaz Rusya 2173.8

5 Tonu Geçmeyen Kompresörlü Diğer Araçlar 22483.4
Güney Kore 12873.1
Japonya 6345.3

5-20 Tonu Geçmeyen Kompresörlü Diğer Araçlar 7395.2
Çin 3106.3
Japonya 2046.1

20 Tonu Geçen Kompresörlü Diğer Araçlar 5550.8
Çin 3664.0

Motorlu Taşıt Parçaları 9620.5
Japonya 2256.5
Beyaz Rusya 1681.6
Rusya Fed. 1659.2
Çin 1323.2
Güney Kore 1179.6

Motorsikletler, Mopedler 5173.0
Çin 3697.6
Rusya Fed. 989.8

Tıbbi Cihazlar 3458.3
Çin 1335.4
Almanya 603.7
ABD 370.8
Güney Kore 285.7
Japonya 196.4

Diğer Mobilyalar ve Parçaları 11557.4
Çin 6043.3
Singapur 1813.8
Rusya Fed. 682.8
Güney Kore 1320.6


BÖLÜM II

1.TÜRKİYE İLE EKONOMİK VE TİCARİ İLİŞKİLERİN GELİŞİMİ


1.1. Ticari İlişkilerin Genel Durumu

1.1.1. Ticari İlişkilerin Gelişimi

Türkiye ile Moğolistan arasındaki ikili ticaret çok düşük seviyededir. 2007 yılı itibari ile iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi 9.838.281 dolar olarak gerçekleşmiştir. Toplam ithalatımız 324.440 dolar olurken, toplam ihracatımız 9.513.841 dolar olarak gerçekleşmiştir.

Öte yandan, Türkiye’den Moğolistan’a yönelik bavul ticaretinin 10 milyon dolar civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bavul ticaretine konu olan ürünler temelde konfeksiyon ürünleri, deriden mamul ürünler, kozmetik ürünleri, altın ve gümüş takılardır.

1.1.2. İkili Anlaşma ve Protokoller, KEK Toplantıları


Anlaşmanın Adı İmza Tarihi ve yeri RG Tarih ve No’su
Ticaret, Ekonomik ve Teknik İşbirliği Anlaşması 29.05.1992- Ankara 19.04.1993-21557
ÇVÖ Anlaşması 12.09.1995- Ulan Bator 30.12.1996-22863
YKTK Anlaşması 16.03.1998- Ankara 28.02.2000-23978
Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anl. 02.06.2002-Ulan Bator 07.04.2004-25426
Kara Ulaştırması Karma Kom. Top. Prot. 24.11.2004-Ankara
IV. Dönem KEK Toplantısı Protokolü 13.05.2005-Ulan Bator


1.1.3. Diğer Temas ve Görüşmeler

Özel Sektör Kuruluşları Arasında İşbirliği

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ile Moğolistan Ticaret ve Sanayi Odaları tarafından 23 Ağustos 1995 tarihinde, iki ülke özel sektör kuruluşları arasındaki ilişkileri geliştirmeyi amaçlayan bir “Mutabakat Muhtırası” imzalanmıştır. Öte yandan, Moğolistan Cumhurbaşkanı’nın ülkemizi ziyareti sırasında, 16 Mart 1998 tarihinde, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Moğolistan Ticaret ve Sanayi Odaları arasında bir “İşbirliği Anlaşması” imzalanmıştır.



Ayrıca, KOSGEB ve TİKA işbirliği ile 18-20 Şubat 2002 tarihleri arasında, bir Moğol heyeti için İstanbul’da bir çalışma toplantısı gerçekleştirilmiştir. Söz konusu toplantıda, İstanbul Ticaret Odası (İTO) ile Moğolistan Ticaret ve Sanayi Odası arasında bir İşbirliği Anlaşması imzalanmıştır.

Türk – Moğol İş Konseyi

Dönemin Devlet Bakanı Sn. Abdulhaluk Mehmet Çay’ın 1999 yılında Moğolistan’ı ziyareti sırasında, 2 Ekim 1999 tarihinde Ulan-Bator’da DEİK ile Moğolistan Ticaret ve Sanayi Odası arasında İş Konseyi’nin kurulmasına ilişkin bir niyet mektubu imzalanmıştır.
24-25 Eylül 2001 tarihlerinde gerçekleştirilen III. Dönem KEK Toplantısı vesilesiyle İş Konseyi’nin kuruluş anlaşması imzalanmış ve İş Konseyi’nin ilk ortak toplantısı İstanbul’da yapılmıştır. İş Konseyi’nin Başkanlık görevini Ali Rıza Arslan üstlenmiştir. 2006 yılında başkanlığa Cengiz Macun getirilmiştir.

1.1.4.Ticari Temas Sonuçlarının Değerlendirilmesi

Türk Eximbank Kredisi

Moğolistan tarafınca talep edilen ve 28 Ocak 2000 tarihinde imzalanan Mutabakat Zaptı ile Türk Eximbank tarafından Moğolistan’a açılması öngörülen 20 milyon dolar tutarındaki kredi henüz kullandırılamamıştır. Moğolistan tarafı, 28 Aralık 2000 tarihinde Ulan Bator’da gerçekleştirilecek beş yıldızlı bir otel inşaatı için, Moğolistan Eğitim, Bilim ve Kültür Bakanı A. Tsanjid’in 29-30 Nisan 2000 tarihli ziyaretinde ‘Milenyum Yol Projesi’ için başvurmuş; buna ek olarak 2004 ve 2005 yıllarında da Moğolistan’a ‘Deri Organize Sanayi Bölgesi’ kurulması için Moğol tarafıyla çeşitli görüşmelerde bulunulmuş ancak Moğolistan’ın IMF ile olan programı sebebiyle devlet garantisi çıkaramaması projelerin hayata geçmesine engel olmuştur.

Son olarak Eximbank ile Moğolistan Sanayi ve Ticaret Bakanlığı yetkilerinin yaptığı görüşmeler neticesinde, OECD kriterlerine uyarak “Deri Oraganize Sanayi Bölgesi” kurulmasına ilişkin projenin %85’ine Türk Eximbank’ın kredi verebileceği, kalan %15’in ise başka kaynaklardan sağlanmak zorunda olunduğu, kredinin % 15’lik bölümünün özel bir bankadan temin edilmesi halinde Moğolistan Hükümetinin garanti vermesi gerektiği ve söz konusu banka hakkında araştırma yapılacağı, Moğolistan Hükümeti tarafından kredilendirme olabildiği takdirde ayrıca bir Hükümet garantisi istenmediği bildirilmiştir.

Ulaştırma Alanında İşbirliği

Türkiye-Moğolistan Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşması, 02.06.2004 tarihinde Moğolistan’da imzalanmıştır. Ülkemiz ile Moğolistan arasında 2004 yılında herhangi bir karayolu taşıma faaliyeti gerçekleşmemiş olup, iki ülke arasında Kara Ulaştırması Karma Komisyon Birinci Dönem Toplantısı, 23-24 Kasım 2004 tarihleri arasında Ankara’da yapılmıştır.

Anılan toplantıda, istatistiki bilgi teatisi, yolcu taşımacılığı, eşya taşımacılığı ve diğer konular gündeme gelmiş olup, taraflar, eşya taşımacılığı konusunda, 2005 yılı izin belgesi kotalarının, ikili/transit/üçüncü ülkeye/ülkeden taşımalar için (tek-tip) 250 adet olmasını kararlaştırmışlardır.

Ayrıca, THY ile MIAT Moğolistan Havayolları arasında, iki havayolunun bir birlerinin seferleri için karşılıklı kıymetli doküman (bilet, MCO, airwaybill) kabulüne imkan tanıyan Çok Taraflı Interline Trafik anlaşması akdedilmiştir.

Bununla birlikte, söz konusu havayolu ile iki havayolundan birinin uçmadığı bir hafta, o sektörde uçan diğer taşıyıcı ile belirlenen sabit bir ücret veya komisyon esası üzerinden anlaşma yapılması suretiyle uçulmayan noktaya yolcu kanalizesini sağlayan Özel Prorasyon Anlaşması görüşmeleri de sürmektedir.

Enerji ve Madencilik Alanında İşbirliği

İki ülke arasında enerji ve madencilik alanlarındaki işbirliğinin geliştirilmesi için de çeşitli girişimlerde bulunulmuştur. Bu çerçevede, 25 Ekim 1994 tarihinde Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığımız ile Moğolistan Enerji, Jeoloji ve Maden Bakanlığı arasında, enerji, jeoloji ve madencilik alanlarında işbirliği yapılmasını öngören bir anlaşma imzalanmıştır.

Ayrıca, MTA’nın Moğolistan Maden Kaynakları Otoritesi (MRAM) ile 2000 yılında imzaladığı “İyi Niyet Mektubu” çerçevesinde, Moğolistan’daki yer altı kaynaklarının özellikle altın başta olmak üzere kömür, petrol, doğal gaz ve metalik madenler ile endüstriyel hammadde potansiyelinin saptanmasını amaçlayan “Türkiye-Moğolistan Ortak Jeoloji ve Maden Aramaları Projesi” başlatılmıştır. Söz konusu proje çerçevesinde, iki uzman 2000 yılı Eylül ayı başında Ulan-Bator’da teknik ve arazi çalışmalarında bulunmuşlardır. MTA ile MRAM’nin ortaklaşa yürüttükleri jeoloji ve maden aramaları kapsamında, 2001 yılında
4 kişilik bir ekiple Moğolistan’da arazi çalışmalarına başlanmıştır. Proje çerçevesinde, 2004 yılında da jeolojik araştırmalara ve maden arama çalışmalarına devam edilmiştir.

Ayrıca, III. Dönem KEK Protokolu’nda da belirtilen, 1/1.000.000 ölçekli Moğolistan Jeoloji Haritası ile 1/1.000.000 ölçekli Metelojeni Haritasının basımı ülkemizde gerçekleştirilmiş ve basılan söz konusu haritalar Moğol yetkililere teslim edilmiştir.


1.2. Dış Ticaret İstatistikleri

1.2.1.Türkiye İle Dış Ticaret Durumu

Tablo: 37 Türkiye ve Moğolistan Arasındaki Dış Ticaret
Dolar 2002 2003 2004 2005 2006 2007
İhracat 1.844.171 1.333.609 2.526.586 3.721.829 6.178.000 9.513.841
Fark 975.921 -510.562 1.192.977 1.195.243
2.456.171
3.335.841
Yüzde Değişim 112,4 -27,7 89,5 47,3
65.9
53.9

İthalat 303.360 1.754.561 633.238 237.435 945.000 324.440
Fark 216.826 1.451.201 -1.121.323 -395.803 707.565 -620.560
Yüzde Değişim 250,6 478,4 -63,9 -62,5
298
-191
Dış Ticaret Hacmi 2.147.531 3.088.170 3.159.824 3.959.264

7.123.000

9.838.281
Dış Ticaret Dengesi 1.540.811 -420.952 1.893.348 3.484.394

5.233.000

9.189.401
Kaynak: DTM


Moğolistan ile ikil ticaret hacmimiz 2006 yılında 7.123 bin dolar olmuştur. İhracatımız bir önceki yıla göre % 66 oranında artarak 6.178 bin dolara ulaşmıştır. İthalatımızda da % 300 artarak 945 bin dolar olmuştur. Dış ticaret dengesi 5.333 bin dolar ülkemiz lehine fazla vermiştir. 2007 yılı itibari ile iki ülke arasındaki dış ticaret hacmi 9.838.281 dolar olarak gerçekleşmiştir. Moğolistan’tan yapılan ithalatta bir önceki yıla göre gerileme gözlenmiş olup toplam ithal 324.440 dolar olarak tespit edilmiştir. Toplam ihracatımız ise 9.513.841 dolar olarak gerçekleşmiştir. Dış ticaret dengesi 9.189.401 dolar ülkemiz lehine fazla vermiştir.





Şekil:6 İkili Dış Ticaretin Seyri

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı


Ticaret hacminin küçük olmasında Moğol işadamlarının Türkiye ile ticaret imkanları konusunda yeterince bilgi sahibi olmaması etkili olmaktadır. Bununla birlikte, 2005 yılında başkent Ulan Bator’da ‘Türk İhraç Ürünleri Fuarı’ ve Türk işadamlarını Moğolistan’a getiren bir ticaret heyeti düzenlenmiş; ayrıca, Moğol işadamlarına Türk ürünlerini ve Türkiye’yi tanıtmak amacıyla dört adet alım heyeti programı düzenlenmiş ve Moğolistan’ın önde gelen firmalarının temsilcilerinden oluşan 41 kişi Türkiye’de çeşitli fuarları ziyaret etme ve Türk işadamları ile ikili görüşmeler yapma fırsatını bulmuştur. Ticaret hacmi küçük olmakla birlikte son iki yıl içerisinde Türkiye’nin ihracatında artış başlamıştır.

Moğolistan ilkimi çok sert bir ülkedir ve gıda üretimi yok denecek düzeydedir. Sınırlı miktarda buğday, patates, havuç yetiştirilmektedir. Ekonominin temeli hayvancılığa dayanmasına rağmen süt ve süt ürünleri bile ithal edilmektedir. Gıdada tüketimin ithalata dayanıyor olması Türkiye için bu alanı potansiyel haline getirmektedir. En önemli sorun nakliyedir. Ulaştırmanın 45 gün sürüyor olması ciddi bir engel olarak karşımıza çıkmaktadır. 40’lık bir konteynır ortalama 3.500 dolara mal olmaktadır. Moğollar bir ürünü dünyanın öbür ucundan ithal etmek konusunda oldukça başarılıdırlar, ancak üretim ve ihracat konusunda çok geridirler. Gıda ürünlerinin Moğolistan’a ihraç edilmesinin yanında özellikle süt ve süt ürünleri tesisi, et işleme tesisi, un fabrikası, makarna fabrikası, bisküvi fabrikası, çikolatalı mamuller fabrikası, şekerli mamuller fabrikası yatırım yapılabilecek alanlardır. Bu alanlarda üretim ya yoktur yada çok azdır ve tüketim ithalata bağlıdır.

2006 yılında Türkiye ile olan ticaretin hacmi 7 milyon dolar olmuş, ihracatımız ise 6 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Türkiye’nin Moğolistan’a yönelik ihracatının büyük bir bölümü gıda ürünlerinden oluşmaktadır. 2005’te gıda ihracatımızda 1 milyon dolara yakın artış olmuştur. İstanbul’dan çıkan bir konteynır Çin’in Tianjin limanı üzerinden 45 gün içerisinde Ulan Bator’a ulaşmaktadır. Dolayısıyla ihraç edilen gıda ürünleri genellikle dayanıklı gıdalardır. Gıda ürünü olarak en fazla ihraç edilen ürünler: bisküvi, çikolatalı mamuller, şekerlemeler, çikletler, jöleli şekerler, un ve makarnadır. Sadece bu ürünler için önümüzdeki 1-2 yıl içerisinde 3-4 milyon dolarlık bir artış yaşanması için pazarda potansiyel mevcuttur. Bunun yanında konfeksiyon ürünleri (deriden mamul ürünler, iç çamaşırı, çarşaf, bay-bayan giysi), ziynet eşyası (altın ve gümüşten), Ford Transit, ocak, diş macunu, tam otomatik çamaşır makinesi, pvc, mobilya, şampuan ve sabunda ihraç edilmektedir.

Ülkede kullanılan unun ciddi bölümü ithal edilmektedir; bu sebeple bazı firmalar Türkiye’den un fabrikası almışlardır. Halen bu alan ciddi bir potansiyel oluşturmaktadır.

Halkın yarısı çadırlarda yaşamaktadır ve konut ihtiyacı fazladır. Ülkede ücretler düşük olmasına rağmen (aylık 50-100$ arasında) yurt dışına işgücü göçü fazladır. Yurt dışında özellikle Güney Kore, Japonya, Çin, Almanya ve ABD’de çalışan Moğollar bir daire alabilecek parayı biriktirince ülkelerine dönerek bir konut sahibi olmaktadırlar. Bu sebeple konut inşaatında bir patlama yaşanmaktadır. Öte yandan, gelir düzeyi yüksek Moğollar ve özellikle madencilik alanına yatırım yapan yabancılar lüks konutlara yönelmektedir.
200-400 metre kare arasında değişen bu konutlar metre karesi 1000-1600 dolar arasında değişen fiyatlardan alıcı bulmaktadır. Söz konusu lüks konutların Moğolistan’daki maliyeti metre kare itibari ile 500-600 dolar civarındadır. Türk inşaat sektörünün kalitesi ve sürati göz önüne alındığında konut inşaatı ve inşaat malzemeleri ihracatı da potansiyel bir alan olarak ortaya çıkmaktadır. Hali hazırda Türkiye’den pvc ithal edilmektedir; ayrıca radyatör, armatür ve mutfak ve banyo malzemeleri ithal etmek isteyen firmalar mevcuttur. Lokal ısıtma sistemleri de ihracat potansiyeli olan bir başka üründür. Tüm şehir merkezi ısıtma ile ısıtıldığından ve hükümetin yeni merkezi ısıtma fabrikaları yapmak için niyeti ve daha önemlisi finansman gücü olmadığından şehir dışa doğru büyüyememektedir. Sonuç itibariyle, tüm yeni binalar şehrin içine yapılmak zorunda kalınmaktadır. Oysa ki Moğolistan çok zengin kömür rezervlerine sahiptir ve binaların kalorifer kazanları ile ısıtılması durumunda ciddi maliyet avantajları ortaya çıkacaktır.

Konut arz ve talebindeki artışlar sebebiyle mobilya talebinde de artış olmaktadır. Halihazırda Türkiye’den mobilya ithal edilmektedir.

Kozmetik ürünleri de ihracatçılarımız açısından potansiyel bir alandır. Moğol kadınları bakımlı olmayı severler, dolayısıyla makyaj malzemelerine talep fazladır. Ayrıca, sabun, deterjan gibi temizlik malzemeleri için 2 milyon dolarlık bir ihracat potansiyeli olduğu düşünülmektedir.

Moğolistan’dan yapılan ithalat ise tuzlanmış bağırsak ile sınırlı kalmıştır. Yıllar itibariyle incelendiğinde bağırsak ithalatının 1 milyon dolara kadar çıktığı görülmekle birlikte 5-6 milyon dolarlık bağırsak ithalatı mümkün görülmektedir. Türkiye’ye gönderilen tuzlanmış bağırsaklar asorti edildikten sonra Avrupa ülkelerine ihraç edilmektedirler.

Gıda üreten tesislere ek olarak Moğolistan’da yatırım yapmayı düşünecekler için diğer öncelikli alanlar madencilik, konut ve deri ve bağırsak işleme tesisleri şeklinde ortaya çıkmaktadır.

Moğolistan’ın para transferi konusunda son derece liberal bir rejimi vardır.

Moğolistan nüfusunun %76’sı 35 yaşın altındadır, genç nüfus esnek bir yapıya sahiptir ve yeni ürünlere açıktır. Kaliteli ürün bilinci mevcuttur ve ‘Türk ürünleri kalitelidir’ imajı pazarda mevcuttur. Ancak, gelir düzeyi düşük olan Moğollar zorunlu olarak fiyatı düşük ürünlere yönelmektedir.
Resmi istatistiklere göre kişi başına düşen yıllık gelir ortalama 550-600$ düzeyindedir. Ancak, resmi olmayan tahminlere göre kişi başına düşen 1.500-2000$’ı bulmaktadır.

Çok sayıda donör kuruluş Moğolistan’da faaliyet göstermekte ve ihaleler düzenlemektedir. Çok sayıda ihale Dünya Bankası ihale politikası çerçevesinde ve Dünya Ticaret Örgütü standartlarında gerçekleşmektedir. Bununla birlikte sosyalist sistemin kalıntıları mevcuttur ve kişisel ilişkiler önemlidir.

1.2.2 Başlıca Maddelere Göre Türkiye’ye İhracat




Tablo: 38 Moğolistan’ın Türkiye’ye İhracatı

(ABD Doları)



Ürün 2004 2005 2006 2007
Bitümenli Taşkömürü 0 0 571.156 0
Hayvan Bağırsak Mesane ve Midesi 624.318 166.437 261.605 107.289
Kaşmir Keçisi Kılları/Taranmamış 0 5.949 83.786 32.838
Yığın Halinde taranmış, Yün,Yün Topsları 0 0 21.264 22.487
Diğer 8.920 65.049 6.841 161.826
Genel Toplam 633.238 237.435 944.652 324.440

Ürün 2004 2005 2006 2007
ESASINI HUBUBAT,UN,NİŞASTA,SÜT TEŞKİL EDEN MÜSTAHZARLAR
50.183 484.505 1.325.554 1.482.660
İNCİLER,KIYMETLİ TAŞ VE METAL MAMULLERİ,MADENİ PARALAR
21.331 94.008 439.525 1.269.087
ELEKTRİKLİ MAKİNA VE CİHAZLAR, AKSAM VE PARÇALARI 186.947 231.950 382.870 589.032
NÜKLEER REAKTÖRLER,KAZAN;MAKİNA VE CİHAZLAR,ALETLER,PARÇALARI
462.402 217.502 354.113 420.622
KAKAO VE KAKAO MÜSTAHZARLARI
85.638 471.062 741.882 840.027
ŞEKER VE ŞEKER MAMULLERİ
209.633 483.967 539.917 776.148
DEMİR VEYA ÇELİKTEN EŞYA
26.590 101.846 102.413 631.926
SABUNLAR,YÜZEY AKTİF ORGANİK MADDELER,YIKAMA – YAĞLAMA MADDELERİ 262.090 302.062 390.429 550.382
MİNERAL YAKITLAR,MİNERAL YAĞLAR 0 0 0 118.898
UÇUCU YAĞLAR,REZİNOİTLER,PARFÜMERİ,KOZMETİKLER VB. 58.297 144.641 404.506 501.715
GENEL TOPLAM 2.526.586 3.771.945 6.177.625 9.513.841
Kaynak: DTM

1.2.3. Başlıca Maddelere Göre Türkiye’den İthalat
Tablo: 39 Moğolistan’ın Türkiye’den İthalatı



Ülkenin işlenmemiş bakır ve altın ihracatı Moğolistan’ın toplam ihracatının 2/3’ünü oluşturmaktadır. Moğolistan önemli bir ham ve işlenmemiş altın kaynağı olma potansiyeli taşımakta olup ülkede altın üretimi hızla artmaktadır. Türk altın ihracatına katkıda bulunmak üzere, Türk altın sektörünün ihtiyaç duyduğu kaliteli ham altın ihtiyacının karşılanabilmesini teminen Moğolistan’ın istikrarlı ve sürdürülebilir bir hammadde kaynağı olabileceği ve işlenmiş altın ihracatında uluslararası bilgi, tecrübe ve imkanlara sahip ülkemiz ihracatına büyük katkı sağlayabileceği düşünülmektedir.

Moğolistan Çin’den sonra ikinci ülke olarak dünya kaşmir üretiminin yaklaşık
%20-25’ini oluşturmaktadır. Kaşmir ihracatı söz konusu ülkenin bakır ve altından sonraki üçüncü büyük ihraç kalemidir. Bununla birlikte, kaşmir sanayi kaşmir kalitesinin düşmesi, yetersiz pazarlama ve dağıtım kanallarında yetersizlikler gibi sorunlar yaşamaktadır. Ülkede Çin, ABD, Japonya ve İtalya gibi yabancı ortaklı yaklaşık 30’a yakın kaşmir işleme ve de-hairing firması bulunmaktadır. İhraç edilen kaşmir genellikle taranmamış, de-haired kaşmirden oluşmaktadır.

Moğolistan kaşmir örgü giyim, iplik, kumaş ve aksesuarı gibi kaşmir üretiminde %70 devlet hissesine sahip Gobi JSC isimli bir kamu kuruluş faaliyette bulunmakta olup, söz konusu kuruluş yaklaşık 12 milyon ABD Dolara özelleştirilmiştir.

Moğolistan’da 34 milyon hayvan mevcuttur (14 milyon koyun, 15 milyon keçi, 2 milyon sığır, 2 milyon at, diğerleri-deve ve Tibet öküzü). Yılda yaklaşık 7 milyon hayvan kesilmektedir; ancak, deri işleme tesisleri çok eskidir. Ülkenin bu kaynağını değerlendirebilmesi için modern deri fabrikaları kurulması kaçınılmazdır. Dolayısıyla, deri makineleri ve kimyasal ihracatı da potansiyeli yüksek bir alandır.

Gıda üreten tesislere ek olarak Moğolistan’da yatırım yapmayı düşünecekler için diğer öncelikli alanlar madencilik, konut ve deri ve bağırsak işleme tesisleri şeklinde ortaya çıkmaktadır.

Ülke nüfusunun azlığı ve coğrafi açıdan uzaklık ikili ticaretin gelişmesinde en büyük engeldir. Hali hazırda nakliye İstanbul-Tianjin-Ulan Bator üzerinden gerçekleşmektedir ve İstanbul’dan çıkan bir konteynırın Ulan Bator’a varması 45 günü bulmaktadır.

1.3. Ticari İlişkilerde Bilinmesi Gereken Konular

1.3.1. Ticari Engeller

İthalat Yasağı

Moğolistan’da görülen şap hastalığı nedeniyle 28 Şubat 2001 tarihinden itibaren bu ülkeden canlı hayvan, et ve bağırsak ithalatı yasaklanmıştır. 02.10.2002 tarihi itibariyle, söz konusu yasak sadece Moğolistan’ın Hovd ve Bayan Ulgiy bölgeleri ile sınırlandırılmıştır. 18.02.2004 tarihi itibariyle ise Dornogobi bölgesi de yasağa dahil edilmiştir.

Gözetim ve Korunma Önlemleri

Belirli Tekstil Ürünleri İthalatında Gözetim ve Korunma Önlemleri Mevzuatı çerçevesinde Moğolistan’dan yapılacak 1 No’lu kategoride yer alan tekstil ürünlerinin ithalatı tek taraflı kontrol sistemi kapsamında gözetim önlemine tabidir.

1.3.2. İthalat Mevzuatı

Gümrük vergisi ticaret politikasının temelini oluşturmaktadır. İthal edilen ürünlerin nerdeyse tamamı için gümrük vergisi oranı (ad valorem) %5’tir. Tüm tarifeler bağlıdır, 2004 yılı için tarifelerin ortalama bağlı oranı %18,4’tür. Bağlı oranlar uygulanan tarifelerin oldukça üzerindedir; dolayısıyla tariflerin artırılması imkan dahilindedir. Bazı tarımsal ürünlerde gümrük tarifesi mevsimsel olarak %15’e çekilerek korunulmaktadır. Yerli üretim olsun ithal malı olsun bazı ürünler için özel vergi uygulaması yapılabilmektedir. Moğolistan bugüne kadar anti-damping vergisi, koruma ve gözetim önlemleri uygulamamıştır.

Ayrıca, ithalattan %10 oranında KDV alınmaktadır. Gümrük vergisinden muaf olan ürünler şunlardır:

• Safkan atlar
• Safkan sığırlar
• Safkan domuzlar
• Koyun,keçi
• Veri işleme otomatik makineleri ve parçaları, manyetik ve optik okuyucular, veri şifreleme makineleri, veri işleme makineleri
• Diode, transistor ve benzeri yarı iletkenler, ışığa duyarlı yarı iletkenler, modül ve modül olmayan foto galvanic elementler, ışık yayan diode, kurulmuş piezoelektrik kristaller, α
• Elektronik integral schemes ve elektronik micro schemes
• Tıbbi, cerrahi, dişçilik ve veterinerlik amacıyla getirilen aletler, spotrometrik ve kontrol aletleri ve cihazları, diğer tıbbi aletler ve optalmometreler,
• Klinik, cerrahi, dişçilik, veterinerlik amacıyla ya da tıbbi amaçlı
X-ray, α, β, γ spectrum, x-ray tüp, x-ray jeneratör, monitör ve ayarlama tahtaları, sandalyeleri, masaları ve ekranlar

Aşağıdaki ürünlerin Moğolistan’a ithalatı yasaktır

• %80 veya daha kuvvetli doğallaştırılmamış detanol
• Doğallaştırılmış detanol ve diğer ispirtolar

Aşağıdaki ürünlerin ithalatında 01 Ağustos’tan 01 Nisan’a kadar %15 oranında, diğer aylarda %5 oranında vergi alınır.

• Un
• Patates
• Soğan
• Kabak
• Havuç
• Şalgam


Yakıt için ithalat vergisi gümrük kapısına göre farklılıklar gösterir

Tablo: 26 Akaryakıt Vergisi
(ton başına ABD Doları cinsinden)
Benzinin oktan sayısı
Gümrük Kapısı 90'a kadar 90 ve daha fazla Dizel Yakıt
Tsagaannuur, Yarant,
Burgastay, Tes, 11 12 15
Gashuun Suhayt
Hankh 17 21 19
Sukhbaatar, Zamyn-Uud,
Ereentsav 38 43 48


İthalat Dokümantasyonu

Dokümantasyon nakliye şirketi ve Moğol acenteler tarafından yapılmaktadır. Gerekli belgeler şunlardır: ithalat kontratı, ithalat lisansı, kargo manifestosu, nakliye faturası, malların gümrük beyannamesi, malların değerinin beyanı, sigorta belgesi, ticari fatura, ödeme alındısı, paketlerin listesi, menşe şahadetnamesi, gümrük ve diğer vergilerin ödendiğini gösteren belgeler, bazı mallar için ilgili kurumdan denetim belgesi. Belgeler Moğolca olmalıdır, tercüme edilmiş kopyalar gümrük idaresince kabul edilir. 2002 yılından itibaren uygulanan altın kart uygulaması ile belirli kriterleri karşılayabilen şirketlere altın kart verilmeye başlanmıştır. Altın karta sahip olan şirketler kargo denetimi hariç diğer işlemlerden muaf tutulmaktadır. Ayrıca, ‘Tek Durak’ hizmeti ile temel gümrük noktalarında ithalatçının tüm işlemleri bir yerde yapabilmesi imkanı sağlanmıştır. 2001 yılında uygulamasına başlanan Otomatik Gümrük Bilgi Sistemi ile gümrük işlemlerinin ve ödemelerin online yapılması mümkün olmuştur.

Moğolistan serbest bir ithalat rejimine sahiptir. İthalatı kotaya tabi mal yoktur ve çok önemli lisanslama gereksinimleri mevcut değildir. Ancak, gümrüklerde yaşanan bürokratik sıkıntılar gecikmelere neden olmaktadır.

Gümrük müfettişinin kararının hakkaniyetsiz bulunması durumunda ilgili gümrük şubesi veya gümrük idaresi müdürüne başvurulabilir. Keza, gümrük idaresince alınan karara mahkeme yolu da açıktır.

Bazı ürünler için ithalat ve ihracat kısıtlamaları mevcuttur. Bunlar; uranyum, zehirli kimyasallar, insan kanı, organı ve kan ürünleri, ateşli silahlar, kültürel değeri olan ürünler, tarihi, kültürel, paleontolojik, arkeolojik ve benzeri niteliği olan kalemler, türü tehlikede olan hayvanlar, saf kan hayvanlar, değerli metaller, taşlar ve yarı değerli taşlar, alkol ve madenlerdir. Bu ürünlerin ihracat veya ithalatın dan önce Gümrük İdaresine danışılmasında fayda bulunmaktadır.

01 Ocak 2003’te yürürlüğe giren hükümetin 219 sayılı ve 25 Ekim 2002 tarihli kararına göre bakanlıklar ithalat ve ihracatı sınırlanmış mallar için kendi alanlarına giren lisansları çıkarmakla yükümlüdür. İlgili bakanlık 21 iş günü içerisinde lisans talebine cevap vermek zorundadır. Bakanlık detaylı inceleme gerektiren durumlarda bu süreyi 14 gün daha uzatabilir. Alınan lisans bir yıl süre ile geçerlidir, ancak ihtiyaç duyulduğunda bir yıl daha uzatılabilir.

İhracat Dokümantasyonu

İhracat için vergi kaydı ve Devlet Kayıt Bürosuna kayıt şarttır. İhracatta temel belge Gümrük Deklarasyon Formu’dur. Ancak, gümrük idaresi fatura, paketleme listesi ve menşe şahadetnamesi isteyebilir. Malların ihracat değeri malın Moğolistan sınırındaki değeridir. İthalatta olduğu gibi tek durak hizmeti ve altın kart hizmeti ihracatta da vardır.

Moğolistan Ulusal Sanayi ve Ticaret Odası menşe şahadetnamesi yayınlamaktadır; menşe şahadetnameleri özellikle ABD ve Avrupa Birliği’ne ihraç edilen tekstil ve konfeksiyon ürünleri için yayınlanmaktadır. Menşe şahadetnamesi isteyen firma Moğolistan Ulusal Sanayi ve Ticaret Odası’na fatura, kontratın fotokopisi, paketleme listesi ve bir başvuru formu ile başvurur. Gerekli belgelerin sunulması durumunda oda dört iş saati içerisinde menşe şahadetnamesi vermektedir. Oda ihraç mallarını fabrikada denetlemek isteyebilir.

Moğolistan’da çeşitli ürünlere ihracat vergisi uygulanmaktadır. Dünya Ticaret Örgütü’ne üyelik ile girişten on yıl sonra ham kaşmire uygulanan ihracat vergisinin kaldırılacağı taahhüt edilmiştir. Metal eritme fabrikalarını korumak maksadıyla ve dünya piyasalarında fiyatların artması sebebiyle hurda metalin ihracatına uygulanan vergi kilogram başına 140 Tugrik’ten 350 Tugrik’e yükseltilmiştir.

Şirket Kurma Süreci

Moğolistan’da şirket kurma süreci oldukça şeffaf ve diğer Asya ülkelerine kıyasla daha az komplekstir. Yabancı yatırım yasası %100 yabancı mülkiyetine izin vermektedir, tüm yatırımlar % 100 yabancı yatırım şeklinde kurulabilir. Bunun istisnası toprak mülkiyetidir. Toprak 60 yıllığına kiralanabilir.

Şirket kurma süreci Yabancı Yatırım ve Dış Ticaret Ajansı (FIFTA)’ya başvuru ile başlar. FIFTA 10.000 $’ın üzerindeki yatırımı doğrudan onaylar. Tamamı yabancı yatırıma dayanan şirketin başvuru ile birlikte tüm faaliyetlerini içerecek bir bilgiyi de FIFTA’ya sağlaması gerekmektedir. Moğol-yabancı şirket birlikteliği ile kurulan ortak yatırımlarda bir başvuru dosyası ve ortak yatırım anlaşması ile başvuruda bulunması gerekmektedir.

FIFTA onay belgesini 12 $ karşılığında vermektedir. Ortak yatırımların Vergi İdaresi Kayıt Bürosu’na kaydettirilmesi gerekmektedir.

Şirketin tüzel kişilik kazanması Vergi İdaresi’nce onaylanmasından sonra olmaktadır. Vergi idaresi şirketi ilan edmektedir. Bu işlem için 10 $ ve aşağıdaki belgeleri istenmektedir.:

• Ortaklığın taraflarınca imzalanan anlaşma ve beyanname
• FIFTA onay sertifikası
• Ortakların paylarını gösteren noter onaylı çizelge
• Yerel bankada açılacak Tugrik ve diğer para cinsinden hesapların hesap numaraları
• Yabancı şirket temsilcisinin pasaportunun fotokopisi
• Yabancı şirketin kendi ülkesinde sahip olduğu sermayeyi gösteren sertifika
• Ortak yatırımın yerel idare tarafından onaylandığını gösteren sertifika

Başvuru sırasında duruma göre başka ödemelerin de yapılması gerekebilir.

Temsilcilik büroları 3 yıllığına açılabilir ve 700 $ lık kayıt ödemesi yapılır; bunun, 500 $’ı Vergi İdaresi’ne 200 $’ı ise FIFTA’ya gitmektedir. Süre bitiminde 2 yıllık uzatma yapılabilir ve bu işlemin maliyeti 300 $’dır.

Özel Vergi

Özel vergi insan sağlığı ve çevreye zararlı ürünler, lüks mallar ve kumar oynamakta kullanılan ürünler için uygulanmaktadır. Moğolistan’da üretilen mallar ve ithal edilen mallar için farklı oranlar uygulanabilmektedir. İhraç ürünleri için özel vergi uygulaması yoktur. Moğolistan’da üretilen ispirtolar (alkollü içecekler ve tıbbi kullanım alanları için), bira ve likör özel vergiye tabi değilken, bu ürünlerin ithal edilenleri özel vergiye tabidir. Dolayısıyla özel vergi ithalatta tarife dışı engel olarak kullanılmaktadır.

1999 yılında çıkarılan 27 sayılı karara göre taşıtlara yaş ve silindir hacmine göre uygulanan özel vergi düşürülmüştür.


Tablo: 27- Otomobil Özel Vergileri
Motorun silindir Özel Vergisi Miktarı /ABD Doları/
Kapasitesi İmalat tarihinden sonra geçen yıl
/cm3/ 0-3 yıl 4-9 yıl 10 yıl ve üstü
1500 ve altı 500 1000 2000
1501-2500 1500 2000 3000
2500'den fazla 2000 2500 4000






Tablo: 28 Özel Tüketim Vergisi

No Özel Tüketim Vergisine Tabi Birim Vergi Miktarı ABD Doları Cinsinden
Tutulan Mallar Yerli Ürün İthal Ürün
Alkollü içecekler
1 Gıda için kullanılan fabrikasına satılan 1 lt 1.00
ispirto Diğer yerlere
Satılan 1 lt 10.00
Alkol oranı il başkent
2 Her çeşit vodka %40'a kadar 1 lt 1.6 2 5
%40 ve daha
Üstü 1 lt 4.5 4.5 6
Geleneksel yöntemle
3 üretilmiş vodka 1 lt 0.2
Alkol oranı
4 Her çeşit şarap %35'a kadar 1 lt 0.5 1.5
%35 ve daha
Üstü 1 lt 4.5 6
5 Her çeşit bira 1 lt 0.2 0.2
6 Sigara 100 adet 100 adet 0.3 0.3
7 Tütün ve diğer açık sigaralar 1 kg 0.3 0.3
Oktan sayısı
8 Araba benzini 90'a kadar 1 t 11
Oktan sayısı
90 ve daha fazla 1 t 12
9 Dizel yakıt 1 t 15


Aşağıdaki ürünlerin Moğolistan’a ithalatı yasaktır

• %80 veya daha kuvvetli doğallaştırılmamış detanol
• Doğallaştırılmış detanol ve diğer ispirtolar


Yukarıda adı geçen ve özel tüketim vergisine dahil olmayan bütün ürünler için ithalat vergisi %7’dir.


Ocak 2004’ dan İtibaren Uygulanan İhracat Vergileri
Armonize Sistem Kodu

1 ABD Doları: 1173 Tugrik

Deve yünü, ham, kalın (5102.10.11) 100 kg/Tugrik
Deve yünü, ham, ince (5102.10.11) 200 kg/Tugrik
Ham kaşmir (5102.10.20) 400 kg/Tugrik
Keçi, ham oğlak derisi (4103.10.00; 4301.80.12) 1.500 Tugrik/tane
Kütük tomruk (44.01;44.03) 150.000 Tugrik/m³
Kesilmiş kereste (44.07;44.09) 150.000 Tugrik/m³
Hurda demir (72.04; 720410.00;72.0421.00
72.04.29.11 350 kg/Tugrik
Demir ve çelikten çubuklar (73.01) 140 kg/Tugrik
Bakır, çinko alaşım (7403.21.00) 128 kg/Tugrik
Bakır atık ve hurda (74.04) 1.500 kg/Tugrik
Bakır profil (74.07) 1.500 kg/Tugrik
Alüminyum (76.01) 450 kg/Tugrik
Atık alüminyum (76.02) 450 kg/Tugrik
Alüminyum çubuk, profil 350 kg/Tugrik

Moğolistan herhangi bir ürüne ihracat desteği vermemektedir, ihracat özel vergi ve KDV’den muaftır.

Üretiminin %50’sinden fazlasını ihraç eden yabancı yatırımcılar üç yıl gelirler vergisinden muaftır; takip eden 3 yıl ise %50 oranında muafiyet sağlanmaktadır. Moğolistan ihracata yönelik bu teşvikleri 31 Aralık 2002’den itibaren kaldırma taahhüdünde bulunmuştur; ancak bugüne kadar diğer ülkelerinde ihracata yönelik endüstrilere verdiği destekler bahane edilerek bu konuda bir değişiklik yapılmamıştır. Moğolistan’da ihracat sigortası ve garanti sistemi mevcut değildir.

Tarifeler

Moğolistan 01 Ocak 1993’te armonize sistemi (HS) benimsemiştir ve armonize sistemdeki değişiklikler Moğolistan nomenklatürüne yansıtılmaktadır. 01 Ocak 2002’de HS2002 benimsenmiştir. Mevcut tarife şedülü HS sekiz haneli düzeyde 5.541 sıraya sahiptir. İlk altı hane genel HS koduna, son iki hane ise ulusal düzeydeki alt bölümlere aittir. Moğolistan Gümrük Tarifeleri yasasına göre vergiler genel, MFN bağlı ve uygulanan ve tercihli hadleri kapsar. MFN uygulanan oranlar Moğolistan’a MFN statüsü tanıyan ülkelerin ürünleri için uygulanır, tercihli oranlar ise Moğolistan’a tercihli tarife uygulayan ülkelerin ürünleri için uygulanır. Uygulamada hiçbir ülkeye tercihli hadler ve genel hadler uygulanmamaktadır. Günümüzde Moğolistan’da hemen hemen her ürün için ad valorem MFN yüzde 5 oranında (tüm tarifelerin %98,8) gümrük vergisi alınır. Toplam 49 tarife sırası için (tüm gümrük vergilerinin %0,9’u) yüzde sıfır oranında gümrük vergisi uygulanır ki bunlar safkan sığır, domuz, koyun, keçi, at, enformasyon makineleri ve onları yedek parçaları, diode transistorler ve farklı tıbbi cihazlardır. Keza, kimi uluslararası anlaşmalar kapsamında uygulanan projelerde kullanılan makinelerin ithalatı da gümrük vergisinden muaf tutulmaktadır.

Buna ek olarak, bazı tarımsal ürünleri korumak maksadıyla mevsimsel olarak
(01 Ağustos’tan 01 Nisan’a kadar) %15 oranında gümrük vergisi uygulanmaktadır. Bu ürünler un, patates, soğan, kabak, turp, şalgam ve sarı havuçtur. Bu ürünler için uygulanan gümrük vergisi de 01 Nisan-01 Ağustos arasında %5’e düşmektedir.

Hükümet, Gümrük Tarife Konseyinin önerisiyle gümrük tarifelerini yüzde 50 oranında artırıp azaltabilir.

Moğolistan herhangi bir ürüne kota uygulamamaktadır.

Gümrük vergilerine ek olarak, ithal edilen mallar için KDV ve özel vergi uygulanmaktadır. Katma Değer Vergisi Yasası 01 Temmuz 1998’de yürürlüğe girmiştir. Moğolistan’da satılan mallardan, hizmetler sektöründen ve ithalattan son düzenlemelerle yüzde 10 oranında KDV alınmaktadır. Moğolistan’da mal alım-satım, hizmet üretme sayesinde 1 yıl içerisinde 10 milyon Tugrik ciroya ulaşan herkes KDV için kayıt yaptırmak zorundadır. KDV’ye esas değer tespit edilirken malın veya hizmetin piyasadaki fiyatı baz alınır. Şayet bu fiyat tartışmalı ise değeri vergi ve gümrük idaresi belirler. Vergilendirilen miktar yabancı para birimi ile ifade ediliyorsa Moğolistan Merkez Bankasının kuru veri kabul edilerek Tugrik’e çevirilir.

Moğolistan’ın tercihli ticaret uyguladığı ülke olmadığından menşe kuralı yoktur.

1.3.3. Serbest Bölgeler ve Mevzuatı

2002 ve 2003 yıllarında Moğolistan hükümeti serbest bölgelerin kurulması maksadıyla bir dizi yasa çıkarmıştır. Biri Rusya Federasyonu ile olan sınıra, diğeri Çin Halk Cumhuriyeti ile olan sınıra olmak üzere kurulan serbest bölgeler Rusya, Sibirya, Çin, Kore, Japonya ve Tayland’a ihracatta bir geçiş noktası oluşturmaktadır.

Serbest bölgelerde KDV ve gümrük vergisi ayrıcalıkları, mülk edinme ve kiralamada vergi imtiyazları mevcut bulunmaktadır. Keza altyapı, mağaza, kargo terminali, otel inşası için de vergi imtiyazları vardır.


Altanbulag Serbest Bölgesi: Rusya sınırında kurulmuştur. Faaliyetler:
• Birinci derece ve yarı işlenmiş ürünlerin işlenmesi ve ihracatı
• İthal ve ihraç mallarının depolanması
• Gıda işlenmesi
• Tekstil imalatı
• Elektronik
• Ambalajlama ve şişeleme
Zamiin-Uud Serbest Bölgesi: Çin sınırında bulunmaktadır. İştigal alanı sınai, ticaret ve turizm hizmetleridir. Bir kumarhane kurulması planlanmaktadır.

Tsagaa Nuur Serbest Bölgesi: Rusya ile olan batı sınırına kurulmuştur. Yeni bir serbest bölgedir.

Endüstriyel ve Teknoloji Parkları:Uluslar arası pazarlarda rekabet şansı yüksek olan ihracat merkezli ürünler ile teknoloji yoğun ürünlerin üretilmesini hedeflenmektedir. Sınai parkların gerekli alt yapıya sahip olan 10 şehirde kurulması planlanmaktadır. Bunlar; Darkhan, Zuunmod, Bagakhangai, Choibalsan, Choir, Erdenet, Khovd, Nalaikh, Sukhbatar, Uliastay şehirleridir. İlk 6 parkın 2008’de diğer 4 parkın ise 2012’de faaliyete geçmesi planlanmaktadır. Bu parklarda uygulanacak vergi imtiyazları şunlardır:

• Fabrika inşaatı için geçen süre için toprağa para ödenmeyecektir.
• İhracata yönelik mallar üreten işletmeler için gayrimenkul vergisi muafiyeti
• İhraç ürünlerinde kullanılan ara malları için gümrük vergisi ve KDV muafiyeti















1.4. Yıl içinde Açılan Fuarlar


Tablo: 40. 2007 Yılında Düzenlenen Fuarlar


World And Natıonal Brand, Handicraft, Tourism, Product And Its Technique And Technology-2007
Tarih: 02-06 Mart 2007

Sme’s-2007, The International Spring Trade Fair-Small & Medium Enterprises Product And Its Technology - Sme’s 2007
Tarih: 07-11 Haziran 2007
Ulaanbaatar-Partnership, Bio-Organic-Eco Product-2007 International Autumn Trade Fair
Tarih: 13-17 Eylül 2007


1.5. Türkiye’nin Pazara Giriş İmkanları


Moğol’lar ile iş yaparken kişisel ilişkiler önemlidir. Alıcı ve dağıtıcılarla iyi kişisel ilişkiler kurmakta fayda vardır. Moğolistan’da aile bağları kuvvetlidir ve kimin kim ile bağlantılı olduğuna dikkat etmek gerekmektedir.

Yabancı yatırım yasası %100 yabancı mülkiyetine izin vermektedir, tüm yatırımlar % 100 yabancı yatırım şeklinde kurulabilir. Bunun istisnası toprak mülkiyetidir. Yabancıların mülk edinmesi serbesttir; ancak, toprak mülkiyeti sadece Moğolistan vatandaşları için mümkündür. Yabancılar toprağın uzun vadeli (60 yıl) kullanma hakkını alabilirler.

Karların transferi için çok gelişmiş bir bankacılık sistemi olmamakla birlikte Moğolistan’ın karların transferi konusunda son derece liberal bir rejimi vardır. Bugüne kadar herhangi bir sorunla karşılaşılmamıştır.

Bürokrasi de rüşvet yaygındır, yasaların uygulanması zayıftır.

İş yaparken Moğol ticari uygulamaları ve ticari gelenekleri hakkında bir Moğol danışmandan yardım almakta fayda vardır.

Moğolistan nüfusunun %76’sı 35 yaşın altındadır, genç nüfus esnek bir yapıya sahiptir ve yeni ürünlere açıktır. Kaliteli ürün bilinci mevcuttur ve ‘Türk ürünleri kalitelidir’ imajı pazarda mevcuttur. Ancak, gelir düzeyi düşük olan Moğollar zorunlu olarak fiyatı düşük ürünlere yönelmektedir.

Resmi istatistiklere göre kişi başına düşen yıllık gelir ortalama 550-600$ düzeyindedir. Ancak, resmi olmayan tahminlere göre kişi başına düşen 1.500-2000$’ı bulmaktadır. Çok sayıda insanın kayıt dışı ekonomik faaliyetlerde bulunarak ayda yüzlerce dolar kazanabilmektedir. Ayrıca, yurt dışına işgücü göçü çok yaygındır. Yurt dışına çalışmaya giden Moğollar genellikle Kore, Japonya, Almanya ve ABD’yi tercih etmektedirler ve ayda ortalama 500-1000$ arası bir tasarrufta bulunmaktadırlar. Yurt dışında biriktirilen paralar genellikle konut ve otomobil satın almak amaçlı kullanılmaktadır.

Reklam potansiyel tüketicilerin ilgisini çekmek için etkili bir yöntemdir. Başkent Ulan Bator’da yaşayanların tamamına yakınının evlerinde TV ve radyo mevcuttur. Gazete, dergi, radyo, televizyon ve panolar gibi kitle iletişim araçları reklam için kullanılmaktadır ve maliyeti Türkiye ile kıyaslandığında oldukça düşüktür. Moğolistan’da çok sayıda reklam şirketi mevcuttur. Yapılacak reklamlarda Moğolistan’ın onurunu zedeleyecek yayın yapılması ve fiyat karşılaştırması yapılması yasaktır. Ayrıca, Moğolistan Ulusal Sanayi ve Ticaret Odası’nın ilkbahar ve sonbahar’da düzenlediği fuarlar da tanıtım için oldukça faydalıdır. Bu fuarlara genellikle Moğolistan, Rusya, Kore ve Çin’den katılım gerçekleşmektedir.

Haftada bir kere çıkmakta olan iki tane İngilizce gazete mevcuttur; bunlardan biri Mongol Messenger, diğeri ise The UB Post’tur. Ayrıca, Moğolistan Ulusal Sanayi ve Ticaret Odası’nca çıkarılan Business Times adlı gazete de hafta da bir kere Moğolca olarak yayınlanmaktadır.

Talebin fiyat esnekliği yüksektir, halk ucuz olan ürünü tercih etmektedir.

Çok sayıda donör kuruluş Moğolistan’da faaliyet göstermekte ve ihaleler düzenlemektedir. Moğolistan 1999’da ihale sürecini şeffaflaştırmak için yeni bir Kamu İhale Yasası çıkarmıştır. Çok sayıda ihale Dünya Bankası ihale politikası çerçevesinde ve Dünya Ticaret Örgütü standartlarında gerçekleşmektedir. Bununla birlikte sosyalist sistemin kalıntıları mevcuttur ve kişisel ilişkiler önemlidir.

Türkiye’de üniversite eğitimi alan Moğol öğrencilerin sayısı 600 civarındadır. Ayrıca, Moğolistan’da 5 tane Türk-Moğol lisesi mevcuttur. Dolayısıyla Türkçe bilen eleman bulmak kolaydır. Buna ek olarak, İngilizce de yaygın olarak kullanılmaktadır.

 

c